Фразеалагізмы, іх асаблівасці ўжывання ў рамане Івана Шамякіна ‘Вазьму твой боль’

Фразеалагізмы, іх асаблівасці ўжывання ў рамане Івана Шамякіна ‘Вазьму твой боль’

МІНІСТЭРСТВА АДУКАЦЫІ РЭСПУБЛІКІ БЕЛАРУСЬ

УА: "Гомельскі дзяржаўны ўніверсітэт імя Францыска Скарыны"

Філалагічны факультэт

Кафедра беларускай мовы

Дыпломная работа

Фразеалагізмы, іх асаблівасці ўжывання ў рамане Івана Шамякіна "Вазьму твой боль"

Гомель 2012

Рэферат

Дыпломная работа. 60 старонак, 35 крыніц.

Ключавыя словы: фразеалогія, фразеалагічныя адзінкі, фразеалагічны эквівалент.

Абект даследавання: фразеалагічная адзінка.

Прадмет даследавання: фразеалагічныя адзінкі ў рамане І. Шамякіна "Вазьму твой боль".

Мэта курсавой работы: аналіз фразеалагічных адзінак, класіфікацыя фразеалагізмаўпаводле семантычнай злітнасці кампанентаў, паводле граматычнай класіфікацыі фразеалагізмаў, паводле сінтаксічнай структуры, разгледзець мнагазначнасць і аманімію фразеалагізмаў, варыянтнасць і сінанімію, антанімічнасць і стылістычную дыферанцыяцыю фразеалагізмаў;

Задачы дыпломнай работы:

-вывучыць літаратурныя крыніцы па дадзенай тэме ;

вылучыць фразеалагічныя адзінкі ў рамане;

вылучыць групы фразеалагічных адзінак паводле семантычнай злітнасці кампанентаў, паводле граматычнай класіфікацыі фразеалагізмаў, паводле сінтаксічнай структуры, разгледзець мнагазначнасць і аманімію фразеалагізмаў, варыянтнасць і сінанімію, антанімічнасць і стылістычную дыферанцыяцыю фразеалагізмаў;

даць кароткае тлумачэнне фразеалагічным адзінкам.

Вынікі : асноўныя вынікі працы могуць быць выкарыстаны для далейшых даследаванняў фразеалогіі. Праца складаецца з уводзін, дзвюх частак, заключэння, спісу выкарыстанай літаратуры.

Змест

Уводзіны

1. Агульныя звесткі пра фразеалагізмы

.1 Фразеалогія, яе прадмет

.2 Агульная характарыстыка і азначэнне фраземы (фразеалагізма)

2. Групы фразеалагічных адзінак у рамане І. Шамякіна "Вазьму твой боль"

.1 Фразеалагізмы паводле суаднесенасці з часцінай мовы

.2 Фразеалагізмы паводле семантычнай злітнасці кампанентаў

2.3 Фразеалагізмы паводле сінтаксічнай структуры

.4 Мнагазначнасць і аманімічнасць у фразеалогіі

.5 Варыянтнасць і сінанімія фразеалагізмаў

.6 Антанімія фразеалогіі

.7 Стылістычная дыферэнцыяцыя фразеалагізмаў

Заключэнне

Спіс выкарыстанай літаратуры

Уводзіны

"Выразы, якія традыцыйна перадаюцца з пакалення ў пакаленне, са старажытных часоў засяроджвалі ўвагу філолагаў. У слоўніках і зборніках фіксаваліся і тлумачыліся галоўным чынам у стылістычных мэтах "хадзячыя выразы", сэнс якіх звычайна не выцякаў са значэнняў слоў, якія складаюць гэтыя выразы, але якія тым не менш зяўляліся меткамі, эмацыянальна-вобразнымі сродкамі выражэння думкі" [1, с.10].

Фразеалогія — адна з маладых галін. Яна сфарміравалася параўнальна нядаўна — у 40-я гады 20-га ст. Фразеалагізмы пад рознымі назвамі сцісла разглядаліся ў рамках лексікалогіі. У сучасным мовазнаўстве фразеалогія займае ўсё больш трывалыя пазіцыі. Як лінгвістычная дысцыпліна яна зяўляецца адным з раздзелаў агульнага мовазнаўства.

"Фразеалогія, як і іншыя лінгвістычныя дысцыпліны, мае свой абект вывучэння, узбагачае мовазнаўства як тэарэтычна, так і практычна. Так, тэарэтычнае вывучэнне фразеалагічных зяў можа ўнесці істотныя карэктывы ў нашы ўяўленні аб мове як сістэме, аб гістарычным развіцці яе слоўнікавага складу, аб тыповых моўных канструкцыях і г.д. Кожная галіна мовазнаўства мае магчымасць чэрпаць з фразеалогіі ідэі, выкарыстоўваць яе дасягненні і метады. У аснове фразеалогіі, як і ў аснове іншых лінгвістычных дысцыплін, знаходзяцца назіранні над спалучальнасцю моўных адзінак, якую можна разглядаць як аснову асноў моўных зяў. Практычнае значэнне фразеалогія набывае асабліва ў лексікаграфічнай працы, методыцы навучання мове" [2, с.3].

Паўсядзённая мова не ўключае ўвесь арсенал выразных сродкаў, якія існуюць у мове, што адбіваецца на яе якасці. Неабходна правільнае ўжыванне гэтых мастацкіх сродкаў, бо іх недарэчнае ці няправільнае выкарыстанне робіць мову не толькі беднай, але і стылістычна непісьменнай.

Актуальным уяўляецца зварот да недаследаванай тэмы — аналізу асаблівасцей такога выразнага сродку, як фразеалагічны зварот.

Дарэчы ўжытыя фразеалагізмы ажыўляюць і ўпрыгожваюць як вусную мову, так і літаратурныя творы.

У сваёй працы рускі даследчык фразеалогіі М. Шанскі адзначыў: "Узнікненне фразеалогіі рускай мовы як лінгвістычнай дысцыпліны адносіцца да 40-х гадоў 20 стагоддзя і звязана з іменем В. Вінаградава [4]. Менавіта ім у шэразе прац гэтага часу былі пастаўлены і вырашаны некаторыя пытанні агульнага характару, якія дазвалялі стварыць базу для вывучэння ўстойлівых спалучэнняў слоў сучаснай рускай літаратурнай мовы.Пасля зяўлення прац па фразеалогіі В. Вінаградава[4] фразеалагічныя звароты сталі прадметам пільнай увагі і ўсебаковага вывучэння з боку ўсіх, хто цікавіцца пытаннямі лексікі сучаснай рускай мовы і стылістыкі мастацкай мовы"[3, с.7].

У свет выйшла вялікая колькасць прац, прысвечаных вывучэнню канкрэтнага фразеалагічнага матэрыялу, асабліва шмат кандыдацкіх дысертацый па фразеалогіі таго ці іншага пісьменніка.

Узнікненне і даследаванне беларускай фразеалогіі непасрэдна звязана з гісторыяй узнікнення і вывучэння рускай фразеалогіі.

За апошнія дзесяцігоддзі беларуская фразеалогія сфарміравалася як асобны раздзел мовазнаўства і дасягнула немалых поспехаў: выдадзена больш дзесяці манаграфій, слоўнікаў, вучэбных дапаможнікаў, абаронена шэраг дысертацыйных прац, апублікаваны шматлікія артыкулы.

А. С. Аксамітаў адзначыў: "Фразеалагізмы — яркі стылістычны сродак мовы. Выкарыстанне ўстойлівых зваротаў у мастацкай літаратуры надае апісанню экспрэсіўна-эмацыянальную выразнасць: большасць фразеалагізмаў мае дадатковае адценне ў параўнанні з адпаведнымі словамі і свабоднымі словазлучэннямі.

Фразеалагізмы — адзін з выразных сродкаў стварэння мастацкага вобраза, моўна-стылістычнай характарыстыкі герояў.

Фразеалагізмы могуць быць сродкам стварэння іроніі, гумару, каламбураў, заснаваных на сутыкненні двух фразеалагізмаў або фразеалагізма і свабоднага словазлучэння.

Фразеалагізмы выступаюць як яркі стылістычны сродак і тады, калі выкарыстоўваюцца з замацаванымі за імі формай і зместам. Аднак пісьменнікі не абмяжоўваюцца толькі традыцыйным выкарыстаннем фразеалагізмаў, а творча абнаўляюць іх [2, с.7].

Прыёмы індывідуальна-аўтарскага абнаўлення агульнанародных фразеалагізмаў залежаць ад кантэксту, ідэйна-стылістычных задач пісьменніка.

"Для таго каб мова магла выконваць камунікатыўныя функцыі, яна абавязкова павінна складацца з фанем, лексем і падпарадкоўвацца граматычным правілам, па якіх фарміруюцца камунікатыўныя адрэзкі мовы — сказы. Акрамя таго, на пэўным узроўні яе развіцця выпрацоўваецца яшчэ адзін моўны тып — устойлівыя слоўныя комплексы, фразеалагічныя адзінкі, якія, як і лексемы, служаць мэтам намінацыі. Прычына ўзнікнення ўстойлівых слоўных комплексаў звязана з інфармацыйнымі асаблівасцямі мовы як сродку камунікацыі. Нярэдкія выпадкі, калі фразеалагізм -адзіны выразнік таго ці іншага паняцця або факта рэчаіснасці і не мае аднаслоўнага эквіваленту.

Камунікатыўнасць не зяўляецца адзінай прычынай утварэння фразеалагічных адзінак. Адлюстроўваючы зявы розных бакоў жыцця, уяўленні, погляды і перакананні народу, фразеалагічныя адзінкі характарызуюць і самі гэтыя зявы. Фразеалагізмы нароўні са словамі зяўляюцца асноўнай часткаймоватворчага фонду, таму мова як камунікатыўны сродак не можа абысціся без іх.

У нашы дні фразеалогія як самастойны раздзел мовазнаўства займае значнае месца сярод лінгвістычных дысцыплін, ляжаць назіранні над спалучальнасцю моўных адзінак, дзе семантычная прырода зяўляецца пераважаючай.

Семантычныя асаблівасці слоў-кампанентаў фразеалагізма ў спецыфічных (несвабодных) умовах іх рэалізацыі складаюць абект фразеалогіі: страта словамі семантычнай самастойнасці, унутраная залежнасць паміж імі і вынікаючая адсюль абмежаванасць іх спалучальнасці. Пры вызначэнні абекта фразеалогіі, акрамя семантычнага, неабходна ўлічваць таксама граматычны і лексічны аспекты. Такая акалічнасць выклікана ў першую чаргу адрозненнямі паміж граматычным значэннем складаючых фразеалагізм словаформ і яго агульным значэннем, адрозненнямі паміж словам і фразеалагізмам, супярэчнасцямі паміж паўнатой парадыгмы сабодных словазлучэнняў і ўшчэрбнасцю парадыгмы фразеалагізма.

Адным з галоўных пытанняў у вызначэнні абекта фразеалогіі зяўляецца пытанне аб прыкмеце, якая абмяжоўвае фразеалагічную адзінку ад свабоднага словазлучэння. В. У. Вінаградаў [4], які адным з першых даў тэарэтычнае абгрунтаванне фразеалогіі як самастойнай лінгвістычнай дысцыпліны, вылучыў тры тыпы фразеалагічных адзінак па ступені семантычнай спаянасці і структурнай непадзельнасці кампанентаў, якія адрозніваюцца ад свабодных камбінацый слоў.

Асноўнай уласцівасцю фразеалагічнай адзінкі, якая адмяжоўвае яе ад свабоднага злучэння слоў, зўляецца ўзнаўляльнасць. На яе падставе

М. М. Шанскі [3] ўключае ў фразеалагічны склад таксама выразы, якія ўзнаўляюцца ўзнаўляльнымі ўстойлівымі злучэннямі слоў з нефразеалагічным значэннем.

Уключэнне гэтых адзінак у фразеалагічны склад прывяло да разумення фразеалогіі ў шырокім сэнсе ў процілегласць яе разуменню ў вузкім сэнсе. Фразеалогія ў вузкім сэнсе мае на ўвазе толькі так званыя фраземы (фразеалагічныя зрашчэнні, фразеалагічныя адзінствы і фразеалагічныя злучэнні), якія выступаюць у сказе як самастойныя члены. Нягледзячы на тое, што ў апошні час прадметам фразеалагічных даследаванняў усё часцей становяцца ўстойлівыя фразы, лагічная субардынацыя паміж фразеалогіяй у вузкім сэнсе і фразеалогіяй у шырокім сэнсе застаецца даволі заблытанай. Супярэчнасць заключаецца ў тым, што дагэтуль не вылучана прыкмета, на падставе якой вузкае разуменне абекта фразеалогіі звязваецца з яе шырокім разуменнем [2, с.8].

Такім чынам, на падставе вызначаных прыкмет фразеалагізм разглядаецца як функцыянальна самастойная адзінка мовы, суадносная з лексічнай адзінкай (словам). Таму вывучэнне фразеалагічнага складу мяркуецца ў такім жа плане, у якім слова вывучаецца ў лексікалогіі, пры дапамозе адзначаных вышэй аспектаў, якія ўзаемазвязаны і ўзаемадзейнічаюць паміж сабой.

У сваёй працы "Фразеалогія сучаснай рускай мовы" М. Шанскі дае наступнае вызначэнне: "Фразеалагічны зварот — гэта ўзнаўляльная ў гатовым выглядзе моўная адзінка, якая складаецца з дзвюх ці больш ударных кампанентаў слоўнага характару, што фіксуецца (г.зн. пастаянная) па свайму значэнню, зместу і будове".Лінгвіст мяркуе, што асноўнай уласцівасцю фразеалагічнага звароту з’яўляецца яго ўзнаўляльнасць, бо "фразеалагізмы не ствараюцца ў працэсе гаворкі, а ўзнаўляюцца як гатовыя цэласныя адзінкі". Для фразеалагізмаў характэрна ўзнаўляльнасць іх у гатовым выглядзе з замацаваным і строга фіксаваным цэласным значэннем, складам і структурай. Фразеалагізмы з’яўляюцца значнымі моўнымі адзінкамі, для якіх характэрна ўласнае значэнне. Фразеалагічны зварот складаецца з адных і тых жа кампанентаў, якія размяшчаюцца адзін за адным у строга ўсталяваным парадку. У некаторых фразеалагічных зваротах адзначаецца рознае размяшчэнне кампанентаў: згарэць ад сораму — ад сораму згарэць, аднак у такіх фразеалагізмах месцазнаходжанне ўтвараючых іх слоў замацавана ў дзвюх аднолькава магчымых варыянтных формах. Фразеалагізмы адрознівае непранікальнасць структуры [3,с.27]".

М.М.Шанскі разгледзеў адрозненні фразеалагічных зваротаў ад свабодных словазлучэнняў. Фразеалагічныя звароты вызначаюць узнаўляльнасць, цэласнасць значэння, устойлівасць складу і структуры, і, як правіла, непранікальнасць структуры. Адрозненні фразеалагічных зваротаў ад слоў, як лічыў навуковец, наступныя: словы складаюцца з элементарных значных адзінак мовы, марфем, а фразеалагізмы — з кампанентаў слоўнага характару, словы выступаюць як граматычна адзінааформленыя ўтварэнні, а фразеалагізмы — граматычна асобнааформленыяўтварэнні. Такім чынам, фразеалагізмы маюць "характэрны набор дыферэнцыяльных прыкмет:

) гэта гатовыя моўныя адзінкі, якія не ствараюцца падчас зносін, а ўзнікаюцьз памяці цалкам;

2) гэта моўныя адзінкі, для якіх характэрна сталасць у значэнні, складзе і структуры (аналагічна асобным словам);

) у акцэнталагічным стаўленні гэта такія гукавыя комплексы, у якіх складаючыя іх кампаненты маюць два (ці больш) асноўныя націскі;

) дзеляццана ўтварэнні, кампаненты якіх усведамляюцца размоўнымі як словы" [3, с.27].

Фразеалагізмы павінны валодаць усёй сукупнасцю паказаных прыкмет, якія адрозніваюць іх ад свабодных спалучэнняў і слоў.

Асноўнымі задачамі фразеалогіі ў галіне вывучэння сучаснай фразеалагічнай сістэмы мовы з’яўляюцца:даследаванне семантычных і граматычных асаблівасцей фразеалагічных адзінак, якія адмяжоўваюць апошнія, з аднаго боку, ад свабодных словазлучэнняў (белая фарба, але белая варона) і сінтаксічна непадзельных (два хлопчыкі, тры дзяўчынкі, але за блізкі свет), а з іншага боку, ад асобных слоў у розных граматычных формах; выяўленне асноўных тыпаў фразеалагічных адзінак і прынцыпаў іх размежавання паміж сабою; усталяванне прычын узнікнення асноўных крыніц папаўнення і шляхоў развіцця фразеалагічных адзінак; характарыстыка фразеалагічных адзінак па іх прыналежнасці да розных стыляў мовы.

Даследаванне фразеалагічных адзінак можна праводзіць на матэрыяле многіх твораў беларускіх пісьменнікаў.

Беларускі літаратуразнавец Сцяпан Майхровіч адзначыў: "Шамякіну-раманісту ўласцівыя шырокі творчы размах і вострае адчуванне часу, глыбіня сацыяльнага зместу, які выяўляецца ў філасофскім абагульненні тыповых зяў сучаснага жыцця. Па сваёй выразнай сюжэтнай структуры, яснасці паэтычнай ідэі і прастаце мастацкай формы, па эмацыянальнаму каларыту вобразных сродкаў, нарэшце, па высокай стылістычнай культуры творы І. Шамякіна радуюць чытача сваім суровым рэалізмам, праўдай жыцця, сваім сцвярджальным духам" [5, с.41].

Крытык Віктар Каваленка, які даследаваў мастацкі твор І. Шамякіна "Вазьму твой боль", пісаў: "Сапраўдны мастацкі твор, незалежна ад тэмы, дыхае сучаснасцю, але адназначна і іншае: літаратурныя карціны жыцця народа маюць асаблівую ўладу над чытачом. Гэта яны пабуджаюць людзей з нецярплівасцю гартаць старонкі кніг у тралейбусах і трамваях па дарозе дадому і на працу, такую кнігу раяць прачытаць сябрам і знаёмым, а змест яе абмяркоўваюць на перапынках на абед і пры выпадковай сустрэчы. Пра яе спрачаецца крытыка. Менавіта такі лёс раманаў, многіх аповесцей і апавяданняў І.Шамякіна.Не выключэннем зяўляецца раман "Вазьму твой боль" — твор аб нашых сучасніках, людзях сённяшняй вёскі. У цэнтры аўтарскай увагі апавяданне пра лёс таго пакалення беларусаў, якое ў час вайны было дзецьмі і якое яна асіраціла. Але і дагэтуль ваенная трагедыя адгукаецца ў жыцці людзей і нярэдка ломіць іх шчасце, як вось зламала, разбіла яна шчасце Івана Батрака, галоўнага героя рамана[6, с.5]".

Раман "Вазьму твой боль" — твор, які вызначаецца агульнаўжывальнай лексікай, а месцамі ўжываюцца і грубыя, лаянкавыя словы. У творы сустракаецца шмат фразеалагізмаў, розных па тыпах і структуры, якія спрыяюць стварэнню яркай моўнай характарыстыкі герояў.

1. Агульныя звесткі пра фразеалагізмы

.1 Фразеалогія, яе прадмет

Пачатак фарміравання фразеалогіі як лінгвістычнай дысцыпліны ў еўрапейскім мовазнаўстве паклаў французскі лінгвіст Шарль Балі, які ў "Французскай стылістыцы" даў разгорнутую класіфікацыю фразеалагічных адзінак. Пасля зяўлення гэтай працы пачалося плённае вывучэнне фразеалагічных адзінак Вінаградавым В.У. [4], які дэталёва распрацаваў класіфікацыю паводле семантыкі. Сістэмнае вывучэнне беларускай фразеалогіі пачалося ў 50-я гады 20-га ст., што было выклікана ўкладаннем беларускіх слоўнікаў рознага тыпу. У гэты перыяд былі акрэслены асноўныя шляхі развіцця беларускай фразеалогіі, аднак яе межы як самастойнага раздзела мовазнаўства не былі яшчэ выразна вызначаны. У 60-я-70-я гады праводзілася актыўнае збіранне і вывучэнне фразеалагічнага складу беларускай мовы. У гэты час сталі зяўляцца даследаванні па фразеалогіі ў творах беларускіх пісьменнікаў.

У 70-я — 80-я гады праводзіліся даследаванні ў галіне беларускай гістарычнай фразеалогіі. Упершыню была зроблена спроба даць апісанне фразеалагічнага матэрыялу розных арэалаў беларускай мовы на гістарычным матэрыяле. Асабліва плённа беларуская фразеалогія пачала развівацца ў апошнія дзесяцігоддзі 20-га ст., калі зявіліся асобныя манаграфічныя даследаванні Аксамітава А.С. [2], Янкоўскага Ф.М [9].

Беларускія моваведы Кавалёва М. Т., Юрэвіч А. К., Янкоўскі Ф. М. адзначаюць, што "фразеалогію беларускай мовы разумеюць у шырокім і вузкім сэнсе слова. У вузкім сэнсе да фразеалогіі адносяцца толькі ўласныя фразеалагізмы, а ў шырокім сэнсе — устойлівыя выразы (прыказкі, прымаўкі, крылатыя словы і афарызмы.

Тэрмін "фразеалогія" паходзіць з мовы грэкаў (ад phrasis — выраз, зварот, logos — вучэнне, навука). Але яго нельга разумець літаральна як вучэнне, навука пра выразы, звароты; фразеалогія — такі раздзел мовазнаўства, які вывучае своеасаблівыя моўныя адзінкі — устойлівыя звароты з адзіным, цэласным значэннем, што не ствараюцца ў час гутаркі, а выкарыстоўваюцца як гатовыя : блізкі свет — далёка, сляпіцаю лезці ў вочы — назойліва прыставаць, невыносна дакучаць. Фразеалогія вывучае значэнне фразеалагічных адзінак, іх структуру, адносіны да слова і сінтаксічных адзінак (словазлучэння, сказа) тыпы фразеалагізмаў, ужыванне ў мове, паходжанне.

Тэрмін "фразеалогія" мае і другое значэнне: фразеалагічны запас (фонд) пэўнай мовы, яе фразеалагічныя адзінкі (фразеалогія беларускай мовы, фразеалогія ўкраінскай мовы і інш.).

У навуковым курсе сучаснай беларускай літаратурнай мовы, у навучальных дапаможніках фразеалогія разглядалася не як асобны раздзел мовазнаўства, а як пытанне ў раздзеле лексікалогіі. Гэта тлумачыцца тым, што фразеалогія вывучае надзвычай разнастайныя і вельмі складаныя адзінкі мовы, у якіх выяўляюцца выразныя супярэчнасці: яны і абядноўваюцца са словамі, і адрозніваюцца ад слоў, знешне супадаюць з сінтаксічнымі адзінкамі — словазлучэннем, спалучэннем, сказам — і істотна адрозніваюцца ад іх. Каб фразеалогія склалася як раздзел мовазнаўства, трэба было сабраць факты — фразеалагічныя адзінкі, апісаць і даследаваць іх, вылучыць, чым вызначаюцца яны сярод іншых моўных адзінак" [7, с.58].

Моўныя адзінкі, што вывучае фразеалогія, у лінгвістычнай літаратуры называюць па-рознаму. Часцей ужываюцца назвы фразеалагізм, фразема, фразеалагічная адзінка.

Паводле М. Шанскага, "фразеалогія ўяўляе сабой раздзел навукі пра мову, які вывучае фразеалагічную сістэму ў яе сучасным стане і гістарычным развіцці.

Абектам вывучэння фразеалогіі зяўляюцца фразеалагічныя звароты, г.зн. устойлівыя спалучэнні слоў, аналагічныя па сваёй узнаўляльнасці ў якасці гатовых і цэласных адзінак слоў. Такім чынам, у фразеалогіі вывучаюцца як устойлівыя спалучэнні слоў, семантычна эквівалентныя так і ўстойлівыя спалучэнні слоў, у семантычных і структурных адносінах, што ўяўляюць сабой сказы, г.зн. усе ўзнаўляльныя адзінкі без выключэнняў.

Прыналежнасць тых ці іншых утварэнняў да фразеалагічных зяў ці, насупраць, вывядзенне іх за межы фразеалагічных зваротаў абумоўліваецца не тым, намінатыўныя гэтыя адзінкі або камунікатыўныя, а тым, выводзяцца ці яны з памяці цалкам ці ствараюцца ў працэсе зносін.

Такое азначэнне абёму фразеалогіі як моўнай зявы і, такім чынам, прадмета фразеалогіі як лінвістычнай дысцыпліны падзяляецца ў цяперашні час большасцю моваведаў.

Асноўная задача, якая стаіць перад фразеалогіяй, ˗˗ пазнанне фразеалагічнай сістэмы мовы ў яе сучасным і гісторыі, у яе сувязях і ўзаемаадносінах з лексікай і словаўтварэннем, з аднаго боку, і граматыкай, з другога.

Вывучэнне фразеалагічных зваротаў, разам з паглыбленым і ўсебаковым аналізам багацця мовы, дазваляе вырашыць шэраг важных і цяжкіх пытанняў сумежнага характару, што тычацца значных адзінак мовы ў цэлым, характару семантыкі слова ў моўнай сістэме, суадносін сінтаксічнай спалучальнасці слоў і іх значэння, розных пытанняў словаўтварэння і этымалогіі, шэрагу праблем арфаграфіі, стылістыкі мастацкай мовы і мовы пісьменніка і г.д. Паколькі фразеалогія як моўная зява ўяўляе сабой не суму фразеалагічных зваротаў, а пэўную сістэму суадносных і ўзаемазвязаных са словамі і адна з другой адзінкамі, пастолькі ў пэўным раздзеле навукі пра мову фразеалагічныя звароты павінны вывучацца з самых розных бакоў" [3, с.12].

.2 Агульная характарыстыка і азначэнне фраземы (фразеалагізма)

Як і словы, фразеалагізмы — гатовыя моўныя адзінкі, якія не ўтвараюцца ў размове, гутарцы, пры пісьме, а ўзнаўляюцца як вядомыя таму, хто гаворыць, і таму, хто слухае, таму, хто піша, і таму, хто чытае. Інакш: фраземы — гатовыя моўныя адзінкі, вядомыя носьбітам той ці іншай мовы.

Фраземы — падзельныя адзінкі мовы, у якіх не меней як два кампаненты: горкі хлеб, абстраляны верабей, даць пытлю.

Фраземы — падзельна аформленыя моўныя адзінкі, сэнс якіх адзіны, цэласны. Інакш: у сэнсавых адносінах фраземы непадзельныя. Так, у фраземе як свет светам вылучаюцца тры кампаненты: як, свет, светам, але ў сэнсавых адносінах кампаненты не абазначаюць нейкіх прадметаў, дзеянняў. Фразема як свет светам мае адзіны цэласны сэнс спрадвечна, спакон вякоў.

Фраземы ў сінтаксічных адносінах — непадзельныя адзінкі. Так, у фраземехоць ты рэпу сей (Вушы ў яго — хоць ты рэпу сей.) займеннік ты — не дзейнік, як не выказнік сей, як не дапаўненне рэпу; уся фразема (вушы) хоць ты рэпу сей — выказнік (са значэннем вельмі брудныя, даўно мытыя, нямытыя).

Фраземы ўжываюцца ў кантэксце, спалучаюцца са словамі. Так, напрыклад, у прыведзеным ніжэй сказе фразема скакаць пад дудку ўжываецца са словамі пан: Больш за ўсіх працаваў фурман: ён махаў рукамі, аддаваў каманду, аж сам пан пачуў нейкі страх: скакаў пад фурманаву дудку (Я.Колас).

Фразема — гэта ўстойлівая, падзельна аформленая моўная адзінка, якая складаецца з кампанентаў, мае цэласнае значэнне, спалучаецца са словамі, непадзельная ў сінтаксічных адносінах [8, с.12].

2. Групы фразеалагічных адзінак

.1 Фразеалагізмы па суаднесенасці з часцінай мовы

Творчыя намаганні беларускіх фразеолагаў былі скіраваны ў асноўным на вывучэнне ўстойлівых зваротаў з семантычнага і стылістычнага боку. Што да граматычнага апісання фразеалагізмаў сучаснай беларускай літаратурнай мовы, то яно яшчэ не знайшло свайго месца ў спецыяльных навуковых выданнях. Гэтаму пытанню прысвечаны толькі адзінкавыя артыкулы, асобныя параграфы ў дапаможніках і падручніках. А між тым семантычная прырода фразеалагізмаў не можа быць дастаткова высветлена без асэнсавання іх граматычнай прыроды. "Назіраюцца заканамерныя, хоць і не заўсёды прамыя і аднатыпныя, суадносіны, — піша В. У. Вінаградаў, — паміж семантыкай таго ці іншага фразеалагічнага звароту і яго сінтаксічнай функцыяй, паміж семантычнымі варыянтамі таго ці іншага фразеалагізма і паміж дынамічнымі магчымасцямі яго сінтаксічнага прымянення, абумоўленымі яго граматычным ладам". Таму, як зазначае В. Т. Бандарэнка, "да ліку першачарговых і надзённых задач сучаснай фразеалогіі як лінгвістычнай дысцыпліны адносіцца даследаванне фразеалагічных абектаў з пункту гледжання іх адносін да часцін мовы: вызначэнне складу і абёму граматычных разрадаў фразеалагічных адзінак, апісанне іх семантычных і граматычных уласцівасцей. Справядлівым зяўляецца сцвярджэнне аб тым, што фразеалагічная марфалогія яшчэ не створана. Усё гэта вызначае неабходнасць даследавання цэлых семантыка-граматычных разрадаў фразеалагізмаў на марфалагічным і сінтаксічным узроўнях.

У фразеалогіі найбольш мэтазгоднай прызнаецца граматычная класіфікацыя фразеалагізмаў паводле суаднесенасці іх з часцінамі мовы. Пры такой класіфікацыі шматлікія фразеалагізмы на аснове агульных прымет абядноўваюцца ў асобныя семантыка-граматычныя разрады, суадносныя (назоўнікавыя, прыметнікавыя, дзеяслоўныя, прыслоўныя і іншыя звароты) або не суадносныя з часцінамі мовы, што садзейнічае сістэмнаму вывучэнню семантычных і граматычных асаблівасцей фразеалагізмаў [11, с.3].

Пытанне суадносін фразеалагічных адзінак і часцін мовы патрабуе разгляду ўсіх граматычных тыпаў фразеалагізмаў, якія арганізавана звязаны з усёй моўнай сістэмай і абектыўна адрозніваюцца адзін ад аднаго і ад астатніх адзінак мовы. У залежнасці ад характару фразеалагічнай абстракцыі, ступені ўстойлівасці і структуры кожная фразеалагічная адзінка па-рознаму праяўляе сваю здольнасць быць суаднесенай з той ці іншай часцінай мовы. Прычым чым вышэй семантычная злітнасць частак фразеалагічнай адзінкі, тым выразней яе функцыянальная блізкасць да слова як часціны мовы. Бліжэй за ўсё да слова знаходзяцца нязменныя фразеалагічныя адзінкі, якія надзелены фіксаванай граматычнай формай.

Каб вызначыць, функцыю якога члена сказа выконвае той ці іншы фразеалагізм, трэба дакладна ўстанавіць, да якой часціны мовы ён адносіцца, інакш кажучы, устанавіць яго семантыка-граматычнае значэнне. Рашаючым фактарам, які дазваляе вылучыць тыпы фразеалагічных адзінак у якасці часцін мовы, зяўляецца наяўнасць у іх высокай ступені фразеалагізацыі [2, с.80].

Суадносна з граматычнымі катэгорыямі слоў можна вылучыць шэсць груп фразеалагічных адзінак — назоўнікавыя, дзеяслоўныя, прыметнікавыя, прыслоўныя, прэдыкатыўныя, выклічнікавыя.

Назоўнікавыя фразеалагізмы абяднаны агульным значэннем прадметнасці.

Яны выступаюць назвай-характарыстыкай асобы:

Цвёрды арэх — чалавек з цвёрдым характарам [9, Т.2, с.276].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх, зломіць там Гітлер зубы [10, c.137].

Абазначаюць абстрактныя паняцці:

Белы свет — навакольная рэчаіснасць[9, Т.1, c.317].

<…> значыцца, канец, адгуляў Валодзя на белым свеце, збірайся ў апошнюю дарогу [10, с.172].

Той свет — замагільнае жыццё [9, Т.2, с.321].

Шчэрба ды і іншыя не могуць у абед не гаварыць пра зварот Шышкі, для вёскі гэта падзея — з "таго свету вярнуўся"… [10, с.68].

Трышкаў кафтан — цяжкае становішча [9, Т.2, с.361].

Трышкаў кафтан! Хітруга твой урач [10, с.90].

Удар судзьбы — гора, бяда [9, Т.2, с.437].

<…> і калі ў цёткі жыў да цябе, да ўсяго быў гатовы, да любых удараў судзьбы[10, c.128].

Дзеяслоўныя фразеалагізмы абядноўваюцца агульным значэннем дзеяння:

Вывесці на чыстую ваду — выкрыць (злачынныя намеры) [9, Т.1, c.206].

Калі з рэле гэтымі нячыста, то я іх выведу на чыстую ваду [10, с.97].

Быкам хвасты круціць — выконваць працу пастуха [9, Т.1, c.570].

Яшка Качанок пакляўся, што ён не будзе і пойдзе з высокай сваёй пасады ў пастухі, "быкам хвасты круціць", калі не дастане гэтыя злашчасныя рэле [10, с.92].

Вадзіць за нос — уводзіць у зман [9, Т.1, c.70].

<…>, і Валя камандавала ім, як хацела, бесцырымонна вадзіла за нос[10, с.38].

Варон лічыць — гультаяваць [9, Т.1, с.482].

<…> таму лепш рапартаваць з апераджэннем, што разумныя людзі і робяць, пакуль дурні варон лічаць [10, c.17].

Вылецець з галавы — забыць [9, Т.1, с.218].

Старая неразумная жанчына. У яе вылецела з галавы… [10, с.138].

Вылупліваць вочы — здзіўляцца [9, Т.1, с.189].

Вельмі трэба было вылупліваць вочы на такога гада, якога ўсе людзі праклінаюць! [10, 79].

Вылятаць у трубу — разарыцца [9, Т.1, с.218].

А самім пасля? Вылятаць у трубу? [10, с.90].

З гонарам- перамагчы [9, Т.1, с.106].

<…> пры сваім вопыце і сваіх нервах ён заўсёды выходзіў, як кажуць, з гонарам — за дваццаць гадоў ніводнай аварыі [10, с.116].

Вярэдзіць душу — турбаваць [9, Т.1, с.271].

Навошта ж яго ўспамінаць, навошта вярэдзіць душу сваю? [10, с.176].

Душа ляжыць — схіляцца да нечага, праяўляць сімпатыю [9, Т.1, с.386].

…Тася <…> спрабавала адгаварыць, <…> "Як сам хочаш, Іванка, да чаго душа твая ляжыць" [10, с.28].

Завесці пласцінку — паўтараць нешта шмат разоў [9, Т.1, с.188].

Пагаварыць вы ўмееце. Адзін Яшка можа на ўвесь вечар завесці пласцінку [10, с.207].

Загаворваць зубы — адцягваць (увагу) [9, Т.1, с.388].

Ты мне зубы не загаворвай [10, с.292].

Заганяць у кут — пакінуць (у безвыходным становішчы).

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83].

Заглянуць у душу — старацца зразумець (чые-н. думкі) [9, Т.1, с.390].

І Астаповіч, які, здаецца, ведаў усё і разумеў кожнага чалавека, не здолеў заглянуць у душу лепшаму механізатару [10, с.273].

Закідваць вудачку — намякаць, выведаць нешта [9, Т.1, с.396].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Задраць нос — зазнавацца, важнічаць [9, Т.1, с.377].

Шышка на маё прывітанне не адказаў, прайшоў міма, задраўшы нос[10, с.77].

Закруціць галаву — выклікаць пачуццё кахання, прывабліваць каго-н. [9, Т.1, с.471].

Закруціла акушэрка галаву многім хлопцам [10, с.18].

Згараць ад сораму — саромецца [9, Т.1, с.433].

А што я мог сказаць? Я ад сораму згараў [10, с.130].

Зесці пуд солі — пражыць доўга [9, Т.1, с.386].

Чым больш яна думала, тым больш ёй рабілася няёмка перад даўнім Іванавым сябрам, суседам, з якім яны, як кажуць, зелі не адзін пуд солі [10, с.197].

З плеч далоў — знікнуць [9, Т.1, с.12].

Яны здалі — і з плеч далоў. А вы прынялі… [10, с.23].

Кідаць словы на вецер — гаварыць (безадказна, неабдумана) [9, Т.2, с.506].

Ніколі яна не кідала словы на вецер… [10, с.230].

Кідаць цень — няславіць каго-, што-небудзь[9, Т.1, с.508].

Не трэба Ваня, з-за адной дурной бабы кідаць цень на людзей [10, с.138].

Лавіць кожнае слова- запамінаць [9, Т.1, с.72].

А мы лавілі кожную размову, кожнае слова [10, с.72].

Лавіць на слове — прымушаць выканаць абяцанае [9, Т.1, с.587].

Ды не лаві ты мяне на слове [10, с.87].

Ламаць дровы — памыляцца [9, Т.1, с.588].

Астаповіч падтрымлівае Кузю, хоць аграном па маладосці сваёй часам "ламае дровы" [10, с.187].

Ламаць зубы — пацярпець няўдачу [9, Т.1, с.199].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх,зломіць там Гітлер зубы [10, с.137].

Ламаць галаву — думаць [9, Т.1, с.389].

Заглянуўшы ў залу і ўбачыўшы, што Карней ламае галаву над задачай… [10, с.181].

Локці кусаць — шкадаваць (аб нечым) [9, Т.1, с.581].

̶ Глядзі, каб послі локці не кусала [10, с.236].

Ля разбітага карыта — апынуцца ў цяжкім становішчы [9, Т.1, с.498].

<…> засталася з дзіцём ля разбітага карыта, бо ўсё канфіскавалі… [10,с.98].

Мазгамі варушыць — думаць [9, Т.1, с.98].

<…> галоўнаму трэба не лётаць з касмічнай скорасцю, а пільней глядзець, дзе што як ляжыць, ды мазгамі варушыць [10, с.62].

На вус круціць — запамінаць [9, Т.1, с.597].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Не на дурня наскочыў — недаацэньваць [9, Т.2, с.107].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Пераступіць дарогу — перашкаджаць [9, Т.2, с.177].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.70].

Памлелі ногі — стаміцца [9, Т.2, с.348].

У Таісы Міхайлаўны памлелі ногі … [10, с.183].

Паказаць сябе — раскрыць свае якасці [9, Т.2, с.170].

Ніна выйшла з-за парцьеры, <…>, не працаваць — сябе паказаць: модная прычоска, падмаляваныя губы, бровы [10, с.118].

Памінай якім хочаш словам — успамінаць [9, Т.2, с.178].

Забаўскі ж, з гэтым згаджаліся ўсе, часовы чалавек ў саўгасе, год-два папрацуе — і памінай яго якім хочаш словам[10, с.80].

Пляваць у твар — пагарджаць [9, Т.2, с.193].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с.98].

Плясці бязглуздзіцу — гаварыць абы-што [9, Т.2, с.197].

Ад гэтага яна зрабілася яшчэ больш шумная: не гаварыла — крычала і была бесталковая — часта пляла бязглуздзіцу [10, с.77].

Прынімаць блізка да сэрца — успрымаць уразліва [9, Т.2, с.120].

І не трэба, каб і яна так блізка прыняла гэта да сэрца і пакутавала разам з ім [10, с.98].

Назірае, хто выплыве, а хто "пусціць бурбалкі" [10, с.6].

Пускаць бурбалкі — тануць [9, Т.1, с.234].

Развесіць вушы — слухаць (уважліва) [9, Т.2, с.288].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Развязаць вузел — вырашыць нешта складанае [9, Т.2, с.525].

І тады падумаў я: а чаму не даказаць бацьку і ўсім іншым, што ён можа ўсё — і даследаваць, і развязаць складаны вузел… [10, с.282].

Разявіць рот- здзіўляцца [9, Т.2, с.282].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот[10, с.231].

Распускаць язык — гаварыць лішняе [9, Т.2, с.267].

Каб пры малым не распускалі язык [10, с.72].

Рэзаць праўду ў вочы — гаварыць прама, адкрыта [9, Т.2, с.297].

<…> матка так задзіраецца з паліцаем, ̶ рэжа яму ў вочы праўду: аб тым, што Шышка дрэнна жыве са сваёй маладой жонкай, ̶ пра гэта гаварылі бабы, калі збіраліся разам [10, с.120].

Са свету зжыць — згубіць, знішчыць [9, Т.1, с.439].

І ў таго чорта жонка ёсць. Яна мяне са свету зжыве[10, с.122].

Свайго не ўпусціць — дабівацца свайго .

Але маёр, відаць па ім, свайго не ўпусціць[10, с.91].

Скруціць у баранаў рог — прымушаць падпарадкавацца [9, Т.2, с.277].

Дай такому ўладу — ні з кім не будзе лічыцца, ніякай дэмакратыі не прызнае. Усіх скруціць у бараноў рог [10, с.17].

Слінкі цякуць — глядзець на нешта спакуслівае [9, Т.2, с.387].

Яна шаптала, што заўтра мамка спячэ булак… белых-белых і смачных-смачных. У мяне ажно слінкі пацяклі … [10, с.170].

Спачываць на лаўрах — адпачываць [9, Т.2, с.371].

Не папракнуў, што Астаповіч перад пенсіяй "спачываў на лаўрах" [10, с.132].

Тыкаць у нос — папракаць [9, Т.2, с.480].

<…> на курсах гэтых ён вучыўся заўсёды на "выдатна", прывозіў пахвальныя граматы і тыцкаў імі ў нос настаўнікам сваёй школы… [10, с.179].

Убіць у галаву — думаць пра нешта ўвесь час [9, Т.2, с.370].

Убіў сабе ў галаву, што бацька абавязкова прыйдзе ў такую ноч… [10, с.170].

Узваліць на плечы — абцяжарваць каго-н. справамі [9, Т.2, с.480].

Можа, ад таго, што ведалі ўсе клопаты, усё матчына гора і на плечы нашы ўзвальвалася нямала недзіцячай работы, мы рана сталелі [10, с.72].

Чуе сэрца — адчуваць [9, Т.2, с.272].

А цётка Хвядора, якой не спалася ў тую ноч: чула, кажа, сэрца бяду, балела… [10, с.171].

Чэрці носяць — бадзяцца [9, Т.2, с.30].

Іван! Дзе цябе чэрці носяць? [10, с.89].

Язык добра падвешаны — гаварыць многа [9, Т.2, с.597].

Звычайна прамовы ён гаварыў лёгка, язык падвешаны добра [10, с.81].

Як у ваду кануць — знікнуць [9, Т.1, с.386].

Загадаў шукаць. <…> Як у ваду канула машына [10, с.187].

Прыслоўныя фразеалагізмы семантычна суадносяцца з прыслоўем. Яны абазначаюць прымету дзеяння, стану ці прымету прыметы, як і прыслоўі падзяляюцца на два семантычныя разрады: азначальныя і акалічнасныя.

Сярод азначальных вылучаюцца якасныя:

Да болю — вельмі моцна (жадаць, кахаць) [9, Т.2, с.30].

Івану да болю зрабілася шкада таго гаю, які высеклі пасля вайны [10, с.87].

З гусі вада — абыякава [9, Т.1, с.148].

З дзеда, безумоўна, што з гуся вада, ён не дасягальны… [10, с.17].

З паўслова — адразу (зразумець) [9, Т.2, с.162].

<…> яна не зразумела яго, як звычайна, з паўслова [10, с.93].

Не на жыццё, а на смерць — жорстка, бязлітасна (змагацца) [9, Т.2, с.380].

Ды Іван тут жа пачуў, што і сам ён дыхае не лягчэй, быццам яны толькі што доўга біліся, не на жыццё — на смерць [10, с.168].

Колькасныя:

Ад макаўкі да пят — цалкам [9, Т.1, с.8].

Тады толькі малады батрак здагадваецца, <…>, і заліваецца чырванню ад макаўкі да пят [10, с.11].

З галавы да ног — цалкам [9, Т.1, с.287].

<…> з дзіўнай скептычнай усмешкай аглядаў сакратара з галавы да ног[10, 239].

Краем вуха — крыху, мімаходам (чуць) [9, Т.1, с.525].

Чуў я ад людзей, краем вуха, як кажуць, пра вас…пра бацькоў вашых… [10, 270].

Спосабу дзеяння:

Вось так — менавіта такім чынам [9, Т.1, с.9].

Ты ж знаеш, рэле нам трэба во так! — Якаў разануў сябе далоняй па шыі [10, с.96].

Дагары нагамі — наадварот [9, Т.1, с.316].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Сумеснасці дзеяння:

Душа ў душу — дружна [9, Т.1, с.388].

Працавалі ж усё лета душа ў душу [10, с.18].

З вока на вока — без сведак, сам-насам [9, Т.1, с.57].

Але адно адчуваў: гэта страшнае, яно адводзіла яго цэлы месяц ад такой вось сустрэчы — з вока на вока [10, с.97].

Лоб у лоб — насустрач адзін аднаму [9, Т.1, с.582].

Трэба сутыкнуцца лоб у лоб. Глянуць у вочы [10, с.97].

Па душах — адкрыта (пагаварыць) [9, Т.1, с.178].

Пачаў я з ім па душах гаварыць [10, с.172].

Да акалічнасных адносяцца фразеалагізмы месца:

Пад рукой- побач, блізка [9, Т.2, с.148].

Здзіўляўся, што Астаповіч памяняў Качанку пяць пасад, кпіць з яго, здаецца, не прымае ўсурёз, аднак дваццаць гадоў трымае ля сябе, пад рукой, у кіруючых [10, с.11].

Часу:

Як на пажар — хутка [9, Т.2, с.132].

Урэшце кінуў трубку, выскачыў з бытоўкі, як на пажар [10, с.139].

На разбор шапак — у самым канцы (прыйсці) [9, Т.2, с.287].

Ты чаго прыходзіш на разбор шапак? Памог бы бацьку свайго залатаць [10, с.191].

Прычыны:

Пад гарачую руку — у момант злосці [9, Т.2, с.292].

Я пад гарачую руку спытаў, ці не жанчына з ім ехала [10, с.178].

Да прыметнікавых адносяць часам толькі тыя фразеалагізмы, катэгарыяльнае значэнне якіх прадказваецца, сігналізуецца граматычна галоўным прыметнікавым кампанентам або двума кампанентамі. Такія фразеалагізмы маюць адектыўную семантыку, у сказе выконваюць функцыю дапасаванага азначэння ці іменнага выказніка, захоўваюць парадыгму роду, ліку, склону:

Лыкам шыты — неадукаваны [9, Т.1, с.587].

А мы што, хіба лыкам шытыя? [10, с.90].

Рукі кароткія — бяссільны [9, Т.2, с.289] .

За бацьку я не спалохаўся: кароткія ў іх рукі дастаць яго, няхай паспрабуюць [10, с.129].

Сабачы нюх — уважлівы [9, Т.2, с.301].

А мая, зараза… дзесятку схаваў… у бот, у самы насочак засунуў, дык і там знайшла. Сабачы нюх на грошы мае [10, с.69].

Шырокая душа — шчодры (чалавек) [9, Т.1, с.52].

Бацька заваліўся ў кульдзюм. Прэмію палучылі. Пусціць грошыкі на вецер — душа шырокая [10, с.38].

Як на падбор- аднолькавыя [9, Т.2, с.116].

А механізатары, як на падбор, зубаскалы ўсе, жартаўнікі [10, с.8].

Прэдыкатыўнымі зяўляюцца такія фразеалагічныя адзінкі, якія суадносяцца ў семантыка-граматычным плане з прэдыкатывамі (словамі катэгорыі стану):

Мора па калена — нічога не страшна [9, Т.2, с.78].

Шчэрба часам мог выказвацца шчыра, хоць пры гэтым і блазнаваў, прытвараўся пяненькім, а пянаму, маўляў, мора па калена… [10, с.263].

Выклічнікавыя фразеалагізмы выражаюць розныя пачуцці, але не называюць іх:

Каб духу твайго не было [9, Т.1, c.169].

— Пайшоў прэч, гніда! Каб духу твайго не было, забойца! [10, с.169].

Чортаў сын [9, Т.2, с.389].

Але як ён, чортаў сын, урач твой, дапяў ажно ў Бярдзічаў? [10, с.90].

Хоць на выстаўку [9, Т.2, с.230].

Каб у сямі шафёра і акушэркі… у сяле такі вырас. Ну хоць на выстаўку яго [10, с.19].

Чорт з імі [9, Т.2, с.30].

Няхай пагавораць — чорт з імі [10, с.89].

У кожным канкрэтным выпадку пытанне аб семантыка-граматычнай класіфікацыі фразеалагічнай адзінкі вырашаецца на аснове ўліку ўсіх яе паказчыкаў: семантыкі, сінтаксічных функцый, парадыгматычных форм. Адзінкі, якія не здольныя да формаўтварэння, вылучаюцца і размяжоўваюцца паміж сабой па значэнні і сінтаксічных уласцівасцях. Гэта тлумачыцца тым, што, нягледзячы на змястоўную і функцыянальна-граматычную блізкасць, поўнай тоеснасці паміж фразеалагізмам і словам няма. Яна ў асноўным залежыць ад тыпу фразеалагічнай абстракцыі, ступені ўстойлівасці і граматычных асаблівасцей фразеалагічнай адзінкі.

.2 Фразеалагізмы паводле семантычнай злітнасці кампанентаў

Аксамітаў А. С. адзначае: "Агульнай уласцівасцю ўсіх тыпаў фразеалагічных адзінак зяўляецца ўзнаўляльнасць і канстантнасць камбінацый уваходзячых у іх склад слоў, якія ўжыты ў новых значэннях і складаюць адзінае сэнсавае цэлае. Гэта ўласцівасць адлюстроўвае працэс так званай непрамой намінацыі, якая звязана з узнікненнем у слове новага значэння. Пры гэтым слова атрымлівае новую прадметна-паняційную суадноснасць, якая рэалізуецца пры сумесным ужыванні з іншымі словамі.

Фразеалагізм можна ахарактарызаваць як узнаўляльную адзінку мовы з двух ці больш слоў-кампанентаў, цэласную па свайму значэнню, устойлівую ў лексічным плане і ў сінтаксічнай будове" [2, с.70].

У залежнасці ад ступені злітнасці слоў-кампанентаў фразеалагічныя звароты сучаснай беларускай мовы падзяляюцца на чатыры групы: фразеалагічныя зрашчэнні, фразеалагічныя адзінствы, фразеалагічныя спалучэнні і фразеалагічныя выразы.

Фразеалагічныя зрашчэнні — семантычна непадзельныя звароты з абсалютна нематываванымі спалучэннямі слоў, у якіх цэласны сэнс не суадносіцца са значэннямі паасобных слоў-кампанентаў. У фразеалагічных зрашчэннях, як і ў словах з невытворнай асновай, не адчуваецца ўжо прыкмет, якія былі пакладзены ў аснову іх назвы. Яны могуць быць ускрыты ў такога тыпу фраземах і лексемах толькі шляхам этымалагічнага аналізу. Ідыёма зяўляецца крайнім выпадкам абмежаванай спалучальнасці слоў. Кожны яе кампанент паасобку пазбаўлены рэфератыўнай і сістэмнай суадноснасці, якая ўласціва ўсяму фразеалагічнаму зрашчэнню ў цэлым. Адной з яе асаблівасцей зяўляецца лексіка-граматычнае апрошчанне элементаў злучэння, г.зн. ідыяматычнасць.

Ад макаўкі да пят [9, Т.2, с.8].

Тады толькі малады батрак здагадваецца, <…>, і заліваецца чырванню ад макаўкі да пят [10, с.11].

Варушыць мазгамі [9, Т.1 с.98].

<…> галоўнаму трэба не лётаць з касмічнай скорасцю, а пільней глядзець, дзе што як ляжыць, ды мазгамі варушыць [10, с.62].

Вылупліваць вочы [9, Т.1, с.189].

Вельмі трэба было вылупліваць вочы на такога гада, якога ўсе людзі праклінаюць! [10, с.79].

Збіць з панталыку [9, Т.1, с.421].

Незвычайны даклад зусім збіў людзей з панталыку [10, с.196].

Зубы зесці [9, Т.1, с.438].

Шукае не міліцыя — сдедчыя іншай установы, якія зубы на гэтым зелі [10, с.177].

Лавіць кожнае слова [9, Т.1, с.72].

А мы лавілі кожную размову, кожнае слова [10, с.72].

На чым свет стаіць [9, Т.2, с.319].

<…> стары мацюкаў паліцаяў і немцаў на чым свет стаіць… [10, с.73].

Плясці бязглуздзіцу [9, Т.2, с.197].

Ад гэтага яна зрабілася яшчэ больш шумная: не гаварыла — крычала і была бесталковая — часта пляла бязглуздзіцу[10, с.77].

Пускаць бурбалкі [9, Т.2, с.234].

Назірае, хто выплыве, а хто "пусціць бурбалкі" [10, с.6].

Са свету зжыць [9, Т.1, с.439].

І ў таго чорта жонка ёсць. Яна мяне са свету зжыве [10, с.122].

Спачываць на лаўрах [9, Т.2, с.371].

Не папракнуў, што Астаповіч перад пенсіяй "спачываў на лаўрах" [10, с.132].

Той свет [9, Т.2, с.321].

Шчэрба ды і іншыя не могуць у абед не гаварыць пра зварот Шышкі, для вёскі гэта падзея — з "таго свету вярнуўся"… [10, с.68].

Трышкаў кафтан [9, Т.2, с.361].

Трышкаў кафтан! Хітруга твой урач [10, с.90].

Тут як тут [9, Т.2, с.468].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с. 98].

Убіць сабе у галаву [9, Т.2, с.370].

Убіў сабе ў галаву, што бацька абавязкова прыйдзе ў такую ноч… [10, с.170].

Чорт ведама што [9, Т.2, с.460].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Чорт іх знае [9, Т. 2, с.460].

Чорт іх знае, у якім яны баку. Ого, штоб мы зналі! [10, с.121].

Чорт з імі [9, Т.2, с.30].

Няхай пагавораць — чорт з імі [10, с.89].

Чэрці носяць [9, Т.2, с.30].

Іван! Дзе цябе чэрці носяць?[10, с.89]

Язык падвешаны [9, Т.2, с.597].

Звычайна прамовы ён гаварыў лёгка, язык падвешаны добра [10, с.81].

Фразеалагічныя адзінствы па ступені семантычнай злітнасці набліжаюцца да фразеалагічных адзінак папярэдняга тыпу. Але семантыка кампанентаў фразеалагічных адзінстваў зяўляецца матываванай. Агульнае значэнне такой адзінкі ўзнікае ў выніку зліцця значэнняў асобных кампанентаў-слоў. У гэтым заключаецца адна з асноўных асаблівасцей фразеалагічных адзінстваў. Семантычная непадзельнасць фразеалагічных адзінстваў збліжае іх з фразеалагічнымі зрашчэннямі, а іх семантычная вытворнасць, абумоўленасць значэння сэнсам асобных слоў адрознівае іх ад гэтых адзінак. Большасць фразеалагічных адзінстваў зяўляюцца вобразнымі выразамі, састаўнымі адзінкамі, разуменне якіх абавязкова звязана з разуменнем таго вобразнага стрыжня, на аснове якога яны будуюцца [2, с.71].

Без года тыдзень [9, Т.1, с.466].

А ён, Віктар Кузя, без года тыдзень — галоўны [10, с.6].

Быкам хвасты круціць [9, Т.1, c.570].

Яшка Качанок пакляўся, што ён не будзе і пойдзе з высокай сваёй пасады ў пастухі, "быкам хвасты круціць", калі не дастане гэтыя злашчасныя рэле [10, с.92].

Вылятаць у трубу [9, Т.1, с.218].

А самім пасля? Вылятаць у трубу? [10, с.90].

Дагары нагамі [9, Т.1, с.316].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Завесці пласцінку [9, Т.2, с.188].

Пагаварыць вы ўмееце. Адзін Яшка можа на ўвесь вечар завесці пласцінку[10, с.207].

<…> з дзіўнай скептычнай усмешкай аглядаў сакратара з галавы да ног[10, с.239].

Загнаць у кут [9, Т.1, с.389].

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83]

Зесці пуд солі [9, Т.1, с.386].

Чым больш яна думала, тым больш ёй рабілася няёмка перад даўнім Іванавым сябрам, суседам, з якім яны, як кажуць, зелі не адзін пуд солі [10, с.197].

Закідваць вудачку [9, Т.1, с.396].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Закруціць галаву [9, Т.1, с.471].

Закруціла акушэрка галаву многім хлопцам [10, с.18].

Круціць на вус [9, Т.1, с.597].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Кусаць локці [9, Т.1, с.581].

− Глядзі, каб послі локці не кусала[10, с.236].

Ламаць зубы [9, Т.1 с.199].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх, зломіць там Гітлер зубы [10, с.137].

Ля разбітага карыта [9, Т.1, с.498].

<…> засталася з дзіцём ля разбітага карыта, бо ўсё канфіскавалі… [10, с.98].

На кані [9, Т.1, с.270].

<…> не вельмі стараўся апярэдзіць час, не гнаўся апынуцца на белым кані наперадзе прагрэсу [10, с.177].

На разбор шапак [9, Т.2, с.287].

Ты чаго прыходзіш на разбор шапак? Памог бы бацьку свайго залатаць [10, с.191].

Паказаць сябе [9, Т.2, с.170].

Ніна выйшла з-за парцьеры, <…>, не працаваць — сябе паказаць: модная прычоска, падмаляваныя губы, бровы [10, с.118].

Памлелі ногі [9, Т.2, с.348].

У Таісы Міхайлаўны памлелі ногі … [10, с.183]

Пераступіць дарогу [9, Т.2, с.177].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.110].

Пракаціць на вараных [9, Т.2, с.183].

Яшку Качанка пракацілі на вараных… [10, с.237].

Развязаць вузел [9, Т.2, с.525].

І тады падумаў я: а чаму не даказаць бацьку і ўсім іншым, што ён можа ўсё — і даследаваць, і развязаць складаны вузел… [10, с.282].

Разявіць рот [9, Т.2, с.282].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Рукі кароткія [9, Т.2, с.289].

За бацьку я не спалохаўся: кароткія ў іх рукі дастаць яго, няхай паспрабуюць [10, с.129].

Сабака на сене [9, Т.2, с.300].

І не думаў сядзець на гэтых грашах, як сабака на сене[10, с.181].

Сабачы нюх [9, Т.2, с.301].

А мая, зараза… дзесятку схаваў… у бот, у самы насочак засунуў, дык і там знайшла. Сабачы нюх на грошы мае [10, с.69].

Слінкі цякуць [9, Т.2, с.387].

Яна шаптала, што заўтра мамка спячэ булак… белых-белых і смачных-смачных. У мяне ажно слінкі пацяклі … [10, с.170].

Тыкаць у нос [9, Т.2, с.480].

<…> на курсах гэтых ён вучыўся заўсёды на "выдатна", прывозіў пахвальныя граматы і тыцкаў імі ў нос настаўнікам сваёй школы… [10, с. 179].

Хоць на выстаўку [9, Т.2, с.230].

Каб у сямі шафёра і акушэркі… у сяле такі вырас. Ну хоць на выстаўку яго[10, с.9].

Цвёрды арэх [9, Т.2, с.276].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх, зломіць там Гітлер зубы [10, с.137].

Што з гусі вада [9, Т.1, с.148].

З дзеда, безумоўна, што з гуся вада, ён не дасягальны… [10, с.7].

Як на пажар [9, Т.2, с.132].

Урэшце кінуў трубку, выскачыў з бытоўкі, як на пажар[10, с.139].

Фразеалагічнае злучэнне — гэта найбольш аналітычны ў семантычным і сінтаксічным планах устойлівы слоўны комплекс, адзін з кампанентаў якога ўжываецца ў фразеалагічна звязаным значэнні, другі — у свабодным.

Нельга гаварыць аб поўнай дысемантызацыі кампанентаў фразеалагічных злучэнняў. Слова з фразеалагічна звязаным значэннем не страчвае сваіх катэгарыяльных якасцей, акрамя дэнататыўнай суаднесенасці. Для носьбітаў мовы ў выразе з такім словам штосьці аказваецца незразумелым, не паддаецца "дакладнаму азначэнню, асэнсаванню, у выніку чаго патрабуе звычайнага запамінання. Такое "незразумелае" пачынаецца якраз з фразеалагічных злучэнняў — устойлівых аднаўляльных спалучэнняў слоў, якія складаюцца з кампанента з фразеалагічна звязаным значэннем і кампанента са свабодным значэннем, абяднаных падпарадкавальнай сувяззю [2, с.73].

Адзін на адзін [9, Т.1, с.86].

Калі думаў пра сустрэчу адзін на адзін, то, трацячы на нейкі момант развагу, даходзіў да самага страшнага [10, с.166].

Адлягло на душы [9, Т.1, с.63].

У мяне на душы гарэла ўсе гэтыя дні. Можа, цяпер толькі адлягло [10, с.238].

Белы свет [9, Т.1, c.317].

<…> значыцца, канец, адгуляў Валодзя на белым свеце, збірайся ў апошнюю дарогу [10, с.172].

Вадзіць за нос [9, Т.1, с.70].

<…>, і Валя камандавала ім, як хацела, бесцырымонна вадзіла за нос [10, с.38].

Выводзіць на чыстую ваду [9, Т.1, c.206].

Калі з рэле гэтымі нячыста, то я іх выведу на чыстую ваду [10, с.97].

Вылецець з галавы [9, Т.1, с.218].

Старая неразумная жанчына. У яе вылецела з галавы… [10, с.138].

Выходзіць з гонарам [9, Т.1, с.106].

<…> пры сваім вопыце і сваіх нервах ён заўсёды выходзіў, як кажуць, з гонарам — за дваццаць гадоў ніводнай аварыі [10, с.116].

Да болю [9, Т.1, с.30].

Івану да болю зрабілася шкада таго гаю, які высеклі пасля вайны [10, с.87].

Душа ляжыць [9, Т.1, с.386].

…Тася <…> спрабавала адгаварыць, <…> "Як сам хочаш, Іванка, да чаго душа твая ляжыць" [10, с.339].

Заглянуць у душу [9, Т.1, с.390].

І Астаповіч, які, здаецца, ведаў усё і разумеў кожнага чалавека, не здолеў заглянуць у душу лепшаму механізатару [10, с.273].

Задраць нос [9, Т.1, с.377].

Шышка на маё прывітанне не адказаў, прайшоў міма, задраўшы нос[10, с.77].

З вока на вока [9, Т.1, с.57].

Але адно адчуваў: гэта страшнае, яно адводзіла яго цэлы месяц ад такой вось сустрэчы — з вока на вока [10, с.97].

Згараць ад сораму [9, Т.2, с.433].

А што я мог сказаць? Я ад сораму згараў [10, с.130].

З паўслова [9, Т.2, с.162].

<…> яна не зразумела яго, як звычайна, з паўслова [10, с.93].

Каб духу твайго не было [10, c.169].

Пайшоў прэч, гніда! Каб духу твайго не было, забойца! [10, с.169]

Кідаць словы на вецер [9, Т.2, с.506].

Ніколі яна не кідала словы на вецер… [10, с.230]

Кідаць цень [9, Т.2, с.508].

Не трэба Ваня, з-за адной дурной бабы кідаць цень на людзей [10, с.138].

Краем вуха [9, Т.1, с.525].

Чуў я ад людзей, краем вуха, як кажуць, пра вас…пра бацькоў вашых… [10, с.270].

Ламаць галаву [9, Т.1, с.389].

Заглянуўшы ў залу і ўбачыўшы, што Карней ламае галаву над задачай… [10, с.181].

Лоб у лоб [9, Т.1, с.582].

Трэба сутыкнуцца лоб у лоб. Глянуць у вочы [10, с.97]

Лыкам шыты [9, Т.1, с.587].

А мы што, хіба лыкам шытыя? [10, с.90].

Мора па калена [9, Т.1, с.78].

Шчэрба часам мог выказвацца шчыра, хоць пры гэтым і блазнаваў, прытвараўся пяненькім, а пянаму, маўляў, мора па калена… [10, с.263]

На чорта [9, Т.1, с.588].

На чорта вам тая карова? [10, с.37]

Не ўпускаць свайго [9, Т.2, с.287].

Але маёр, відаць па ім, свайго не ўпусціць [10, с.191].

Не на жыццё, а на смерць [9, Т.2, с.380].

Ды Іван тут жа пачуў, што і сам ён дыхае не лягчэй, быццам яны толькі што доўга біліся, не на жыццё — на смерць [10, с.168].

Ні слова [9, Т.2, с.386].

<…> дзед яго расказвае мне пра такое, чаго нікому не трэба знаць, а я ім — ні слова [10, с.137].

Памінай словам [9, Т.2, с.178].

Забаўскі ж, з гэтым згаджаліся ўсе, часовы чалавек ў саўгасе, год-два папрацуе — і памінай яго якім хочаш словам [10, с.80].

Пільнае вока [9, Т.2, с.186].

Ды Кузя апярэдзіў яго, даказаўшы, што мае пільнае вока: накінуўся на Бойку, што ў лесе на карэнні дарога ўсеяна ячменем [10, с.62].

Па душах [9, Т.1, с.178].

Пачаў я з ім па душах гаварыць [10, с.172].

Пад гарачую руку [9, Т.2, с.292].

Я пад гарачую руку спытаў, ці не жанчына з ім ехала [10, с.178].

Прымаць блізка да сэрца [9, Т.2, с.120].

<…> І не трэба, каб і яна так блізка прыняла гэта да сэрца і пакутавала разам з ім [10, с.98].

Развесіць вушы [9, Т.2, с.288].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Рэзаць вочы.

<…> матка так задзіраецца з паліцаем, − рэжа яму ў вочы праўду: аб тым, што Шышка дрэнна жыве са сваёй маладой жонкай, − пра гэта гаварылі бабы, калі збіраліся разам [10, с.120].

Удар судзьбы [9, Т.2, с.357].

<…> і калі ў цёткі жыў да цябе, да ўсяго быў гатовы, да любых удараў судзьбы [10, с.128].

Чортаў сын [9, Т.2, с.389].

Але як ён, чортаў сын, урач твой, дапяў ажно ў Бярдзічаў? [10, с.90]

Як у ваду кануць [9, Т.1, с.479] .

Загадаў шукаць. <…>Як у ваду канула машына [10, с.187].

Фразеалагічнымі выразамі называюцца такія ўстойлівыя па складу і ўжыванню фразеалагічныя адзінкі, якія зяўляюцца не толькі семантычна члянімымі, але і складаюцца са слоў са свабодным значэннем [2, с.74]:

Пад рукой [9, Т.2, с.184].

Здзіўляўся, што Астаповіч памяняў Качанку пяць пасад, кпіць з яго, здаецца не прымае ў сурёз, аднак дваццаць гадоў трымае ля сябе, пад рукой, у кіруючых [10, с.6].

Па закону [9, Т.1, с.123].

<…>па закону ўсё рабіў і па закону яму памагаў дырэктар [10, с.27].

Што трэба [9, Т.2, с.460].

" — Не баюся — паважаю, гэта мужык што трэба, я табе скажу" [10, с.70].

Асноўнай прыкметай фразеалагічных зрашчэнняў зяўляецца семантычная непадзельнасць, абсалютная невывадзімасць значэння цэлага з кампанентаў. Фразеалагічныя адзінствы ж не зяўляюцца ў такой ступені цесна злітымі ў семантычным плане злучэннямі слоў як фразеалагічныя зрашчэнні. У іх межы могуць укліньвацца не толькі асобныя словы, якія не ўваходзяць у кампанентны склад фразеалагізмаў, але нават і цэлыя сказы. У адрозненне ад фразеалагічных адзінстваў фразеалгічныя злучэнні амаль што не маюць аманімічных ім свабодных словазлучэнняў. Асаблівасцю гэтых адзінак мовы зяўляецца і тое, што словы з фразеалагічна звязанымі значэннямі, якія ўваходзяць у іх склад, могуць замяняцца сінонімамі. У адрозненне ад свабодных спалучэнняў слоў фразеалагічныя выразы не ствараюцца тым, хто гаворыць, а ўзнаўляюцца як гатовыя адзінкі з пастаянным складам і значэннем.

.3 Фразеалагізмы паводле сінтаксічнай структуры

У залежнасці ад структуры ўсе фразеалагічныя звароты можна падзяліць на тры групы. Да першай групы адносяцца фразеалагізмы, якія граматычна адпавядаюць сказу, знешне супадаюць са структурай сказа. Другая група — фразеалагізмы, граматычна адпаведныя словазлучэнню. Да трэцяй групы адносяцца фразеалагізмы са структурай спалучэння слоў.

Сярод фразеалагізмаў, якія граматычна суадносяцца са словазлучэннем, назіраюцца самыя разнастайныя мадэлі. Як найбольш тыповыя, распаўсюджаныя, выдзяляюцца наступныя [12, с.46]:

) прыметнік+назоўнік наз. скл.:

Белы свет [9, Т.2, c.317].

<…> значыцца, канец, адгуляў Валодзя на белым свеце, збірайся ў апошнюю дарогу [10, c.172].

Цвёрды арэх [9, Т.2, с.276].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх, зломіць там Гітлер зубы [10, с.137].

Шырокая душа [9, Т.1, с.52].

Бацька заваліўся ў кульдзюм. Прэмію палучылі. Пусціць грошыкі на вецер — душа шырокая [10, с.38].

) прыназоўнік+прыметнік+назоўнік він. скл.:

Пад гарачую руку [9, Т.2, с.292].

Я пад гарачую руку спытаў, ці не жанчына з ім ехала [10, с.178].

) назоўнік наз. скл.+прыназоўнік+назоўнік месн. скл.:

Душа ў душу [9, Т.1, с.388].

Працавалі ж усё лета душа ў душу [10, с.18].

) прыназоўнік+назоўнік він. скл.+назоўнік родн.скл.:

На разбор шапак [9, Т.2, с.287].

Ты чаго прыходзіш на разбор шапак? Памог бы бацьку свайго залатаць [10, с.191].

) прыметнік+назоўнік наз. скл.:

Сабачы нюх [9, Т.2, с.301].

А мая, зараза… дзесятку схаваў… у бот, у самы насочак засунуў, дык і там знайшла. Сабачы нюх на грошы мае [10, с.69].

Трышкаў кафтан [9, Т.2, с.361].

Трышкаў кафтан! Хітруга твой урач [10, с.90].

Чортаў сын [9, Т.2, с.389].

Але як ён, чортаў сын, урач твой, дапяў ажно ў Бярдзічаў? [10, с.90].

) дзеяслоў+прыназоўнік +назоўнік він. скл.:

Вадзіць за нос [9, Т.1, с.70].

<…>, і Валя камандавала ім, як хацела, бесцырымонна вадзіла за нос [10, с.38].

Вылятаць у трубу [9, Т.1, с.218].

А самім пасля? Вылятаць у трубу? [10, с.90].

Заганяць у кут [9, Т.1, с.195].

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83]

Заглянуць у душу [9, Т.1, с.390].

І Астаповіч, які, здаецца, ведаў усё і разумеў кожнага чалавека, не здолеў заглянуць у душу лепшаму механізатару [10, с.273].

Пляваць у твар [9, Т.2, с.107].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с.98].

Тыкаць у нос [9, Т.2, с.480].

<…> на курсах гэтых ён вучыўся заўсёды на "выдатна", прывозіў пахвальныя граматы і тыцкаў імі ў нос настаўнікам сваёй школы… [10, с.179].

Убіць у галаву [9, Т.2, с.370].

Убіў сабе ў галаву, што бацька абавязкова прыйдзе ў такую ноч… [10, с.170].

Узваліць на плечы [9, Т.2, с.480].

Можа, ад таго, што ведалі ўсе клопаты, усё матчына гора і на плечы нашы ўзвальвалася нямала недзіцячай работы, мы рана сталелі [10, с.72].

) дзеяслоў+назоўнік він. скл.:

Вылупліваць вочы [9, Т.1, с.189].

Вельмі трэба было вылупліваць вочы на такога гада, якога ўсе людзі праклінаюць! [10, c.79].

Вярэдзіць душу [9, Т.1, с.271].

Навошта ж яго ўспамінаць, навошта вярэдзіць душу сваю? [10, с.176]

Завесці пласцінку [9, Т.1, с.188].

Пагаварыць вы ўмееце. Адзін Яшка можа на ўвесь вечар завесці пласцінку [10, с.207].

Задраць нос [9, Т.1, с.377].

Шышка на маё прывітанне не адказаў, прайшоў міма, задраўшы нос [10, с.77].

Закідваць вудачку [9, Т.1, с.396].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, 78].

Закруціць галаву [9, Т.1, с.471].

Закруціла акушэрка галаву многім хлопцам[10, с.18].

Загаворваць зубы [9, Т.1, с.388].

Ты мне зубы не загаворвай [10, c.292].

Кусаць локці [9, Т.1, с.581].

− Глядзі, каб послі локці не кусала [10, c.236].

Кідаць цень [9, Т.1, с.508].

Не трэба Ваня, з-за адной дурной бабы кідаць цень на людзей [10, с.138].

Ламаць галаву [9, Т.1, с.389].

Заглянуўшы ў залу і ўбачыўшы, што Карней ламае галаву над задачай… [10, 181]

Ламаць дровы [9, Т.1, с.588].

Астаповіч падтрымлівае Кузю, хоць аграном па маладосці сваёй часам "ламае дровы" [10, с.187].

Пераступіць дарогу [9, Т.2, с.177].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.70].

Плесці бязглуздзіцу.

Ад гэтага яна зрабілася яшчэ больш шумная: не гаварыла — крычала і была бесталковая — часта пляла бязглуздзіцу [10, с.77].

Пускаць бурбалкі [9, Т.2, с.234].

Назірае, хто выплыве, а хто "пусціць бурбалкі" [10, с.6].

Развязаць вузел [9, Т.2, с.525].

І тады падумаў я: а чаму не даказаць бацьку і ўсім іншым, што ён можа ўсё — і даследаваць, і развязаць складаны вузел… [10, с.282].

) назоўнік творн. скл.+дзеепрыметнік:

Лыкам шыты [9, Т.1, с.587].

А мы што, хіба лыкам шытыя? [10, с.90].

У структурна-граматычных адносінах фразеалагічныя звароты, раўназначныя сказу, зяўляюцца неаднастайнымі. Выдзяляюцца такія структурныя тыпы [12, с.31]:

) назоўнік (дзейнік)+дзеяслоў (выказнік):

Душа ляжыць [9, Т.1, с.386].

…Тася <…> спрабавала адгаварыць, <…> "Як сам хочаш, Іванка, да чаго душа твая ляжыць" [10, с.28].

Ногі памлелі [9, Т.2, с.348].

У Таісы Міхайлаўны памлелі ногі … [10, с.183]

Слінкі цякуць [9, Т.2, с.387].

Яна шаптала, што заўтра мамка спячэ булак… белых-белых і смачных-смачных. У мяне ажно слінкі пацяклі … [10, с.170]

Сэрца чуе [9, Т.2, с.272].

А цётка Хвядора, якой не спалася ў тую ноч: чула, кажа, сэрца бяду, балела… [10, с.171].

Чэрці носяць [9, Т.2, с.30].

Іван! Дзе цябе чэрці носяць? [10, с.89].

) фразеалагізмы са структурай аднасастаўнага сказа:

Зесці пуд солі [9, Т.1, с.386].

Чым больш яна думала, тым больш ёй рабілася няёмка перад даўнім іванавым сябрам, суседам, з якім яны, як кажуць, зелі не адзін пуд солі [10, с.197].

) фразеалагізмы са структурай двухсастаўнага поўнага развітага сказа:

Зямля гарыць пад нагамі [9, Т.2, с.488].

З хацінкі, як у цёткі Іванавай, звязе яго такая жонка, у якой зямля гарыць пад нагамі…[10, с.27].

Чорт іх знае [9, Т.2, с.460].

Чорт іх знае, у якім яны баку. Ого, штоб мы зналі! [10, с.121].

4) фразеалагізмы са структурай двухсастаўнага поўнага неразвітага сказа:

Мора па калена [9, Т.1, с.78].

Шчэрба часам мог выказвацца шчыра, хоць пры гэтым і блазнаваў, прытвараўся пяненькім, а пянаму, маўляў, мора па калена… [10, с.263].

Сабака на сене [9, Т.2, с.300].

І не думаў сядзець на гэтых грашах, як сабака на сене [10, с.181].

Фразеалагізмы са структурай спалучэння слоў. Ад фразеалагізмаў са структурай словазлучэння яны адрозніваюцца тым, што іх кампаненты не звязаны падпарадкавальнай сувяззю. Гэта спалучэнні генетычна службовага і самастойнага слова або спалучэнні двух самастойных слоў. Вылучана некалькі груп фразеалагізмаў са структурай спалучэння слоў [11, c.58].

) Фразеалагізмы са структурай прыназоўнік+назоўнік родн. скл.. У марфалагічным плане гэтыя фразеалагізмы, як правіла, нязменныя:

Да болю [9, Т.1, с.30].

Івану да болю зрабілася шкада таго гаю, які высеклі пасля вайны [10, с.87].

З паўслова [9, Т.2, с.162].

<…> яна не зразумела яго, як звычайна, з паўслова [10, с.93].

На чорта [9, Т.2, с.588].

На чорта вам тая карова? [10, с.38].

) Фразеалагізмы са структурай прыназоўнік+назоўнік месн. скл.:

На канi [9, Т.1, с.270].

<…> не вельмі стараўся апярэдзіць час, не гнаўся апынуцца на белым кані наперадзе прагрэсу [10, с.177].

Па душах [9, Т.1, с.178].

Пачаў я з ім па душах гаварыць [10, с.172].

Па закону [9, Т.1, с.123].

<…> па закону ўсё рабіў і па закону яму памагаў дырэктар [10, с.37].

) Кампаратыўныя фразеалагізмы. Яны маюць форму параўнальнага звароту са злучнікам як ці яго сінонімамі нібы, што, быццам:

Як на пажар [9, Т.1, с.132].

Урэшце кінуў трубку, выскачыў з бытоўкі як на пажар [10, с.139].

Як на падбор [9 Т.2, с.148].

А механізатары, як на пабор, зубаскалы ўсе, жартаўнікі [10, с.8].

) Фразеалагізмы са структурай прыназоўнік+ назоўнік+ прыназоўнік +назоўнік:

Ад макаўкі да пят [9, Т.1, с.8].

Тады толькі малады батрак здагадваецца, <…>, і заліваецца чырванню ад макаўкі да пят [10, с.11].

З вока на вока [9, Т.1, с.57].

Але адно адчуваў: гэта страшнае, яно адводзіла яго цэлы месяц ад такой вось сустрэчы — з вока на вока [10, с.97].

) Фразеалагізмы са структурай назоўнік+прыназоўнік+назоўнік:

Лоб у лоб [9, Т.1, с.582].

Трэба сутыкнуцца лоб у лоб. Глянуць у вочы [10, с.97].

) Фразеалагізмы са структурай лічэбнік+прыназоўнік+лічэбнік:

Адзін на адзін [9, Т.1, с.86].

Калі думаў пра сустрэчу адзін на адзін, то, трацячы на нейкі момант развагу, даходзіў да самага страшнага [10, с.166].

У якасці ўзнаўляльных моўных адзінак фразеалагізмы заўсёды выступаюць як пэўнае структурнае адзінства, у складзе якога словы, розныя па сваіх марфалагічных асаблівасцях, знаходзяцца паміж сабой у пэўных сінтаксічных адносінах.

Паводле структуры фразеалагізмы суадносяцца са словазлучэннем, сказам і спалучэннем слоў.

Сярод фразеалагізмаў са структурай словазлучэння назіраюцца самыя разнастайныя структурныя мадэлі. Найбольш пашыраныя з іх: прыметнік+назоўнік (белы свет), назоўнік+назоўнік (з прыназ. ці без яго) (на разбор шапак), дзеяслоў+назоўнік (з прыназ. ці без яго) (зарубіць на носе), назоўнік+дзеепрыметнік (лыкам шыты).

Фразеалагізмы са структурай сказа структурна арганізаваны як сказы розных тыпаў. Сярод фразеалагізмаў-сказаў найбольш пашыраны: фразеалагізмы са структурай двухсастаўнага сказа (што ты хочаш), фразеалагізмы са структурай аднасастаўнага сказа (зесці пуд солі), фразеалагізмы са структурай назоўнік (дзейнік)+дзеяслоў (выказнік): душа ляжыць.

Фразеалагізмы са структурай спалучэння слоў не маюць ні граматычна галоўнага, ні граматычна залежнага кампанента.

.5 Мнагазначнасць і аманімічнасць у фразеалогіі

Фразеалагічныя адзінкі могуць быць адназначнымі і шматзначнымі. Вылучыць усе значэнні фразеалагізма цяжка, таму што гэта звязана з немагчымасцю ўстанавіць сэнсавую сувязь паміж значэннямі асобных кампанентаў, якія суадносяцца з адпаведнымі шматзначнымі словамі і суцэльным значэннем фразеалагізма. У кантэксце фразеалагізм, не страчваючы свайго асноўнага значэння, абрастае дадатковымі значэннямі, якія не выключаюць адно аднаго. Семантыка акаляючых фразеалагічную адзінку слоў зяўляецца адным з галоўных фактараў развіцця шмазначнага фразеалагізма [2, с.37]:

) Варо́н лічы́ць. 1. Праяўляць наўважлівасць, рассеянасць. 2. Упустую траціць час, гультаяваць. 3. Марудзячы, прапускаць зручны момант [9, Т.1, с.14].

<…> таму лепш рапартаваць з апераджэннем, што разумныя людзі і робяць, пакуль дурні варон лічаць.

У кантэксце фразеалагізм ужыты ў трэцім значэнні.

) Закруці́ць (круці́ць) галаву́каму. 1. Выклікаць у каго-небудзь пачуццё кахання, сімпатыі; прывабліваць каго-н. 2. Уздзейнічаць якім-н. чынам, схіляць да адыходу ад ранейшага, штурхаць на што-н. нядобрае [10, с.571].

Закруціла акушэрка галаву многім хлопцам [9, Т.1, с.18].

Лаві́ць (злаві́ць) на сло́векаго. 1. Скарыстаўшы пачутае, прымушаць выканаць каго-н. абяцанае, сказанае. 2.Знаходзіць супярэчнасці ў выказванні субяседніка, скарыстаўшы яго агаворку [9, Т.1, с.587].

Ды не лаві ты мяне на слове [9, Т.1, с.31].

У кантэксце фразеалагізм ужыты ў другім значэнні.

) Падліва́ць (падлі́ць) ма́сла ў аго́нь. 1. Абвастраць непрыязныя адносіны паміж кім-н., узмацняць якія-н. пачуцці, настрой і пад. 2. Выклікаць павышаную цікавасць да чаго-н. [9, Т.2, с.121].

Увайшоўшы ў ролю, Карней падліваў масла ў агонь [9, Т.1, с.221].

У кантэксце фразеалагізм ужыты ў першым значэнні.

) Во́сь та́к (во так). 1. Вельмі, празмерна. 2. Вельмі дрэнны. Нікуды непатрэбны нехта. 3. чаго. Вельмі шмат чагосьці [9, Т.1,с.90].

У кантэксце дадзены фразеалагізм ужываецца ў першым значэнні.

Ты ж знаеш, рэле нам трэба во так! — Якаў разануў сябе далоняй па шыі [9, Т.1, 96].

) Разя́віць ро́т (паразя́віць раты́).1. Пачынаць гаварыць што-н., выказваць сваю думку. 2. Не згаджацца, рэзка пярэчыць. 3. Крайне здзіўляцца, быць моцна ўражаным. 4. Быць крайне няўважлівым, рассеяным. 5. Зазяваўшыся, пераставаць рабіць што-н. 6. на што. Прагнуць, хціва жадаць што-н. [9, Т.2, с.262].

У кантэксце дадзены фразеалагізм ужываецца ў трэцім значэнні.

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Асноўная частка фразеалагізмаў зяўляецца монасемантычнымі:

1)На чо́рта (на які чорт). Навошта, для чаго [9, Т.2, 588].

На чорта вам тая карова? [10, с.37].

)Шыро́кая душа́. Адкрыты, шчодры чалавек [9, Т.1, с.52].

Бацька заваліўся ў кульдзюм. Прэмію палучылі. Пусціць грошыкі на вецер — душа шырокая[10, с.38].

)Вадзі́ць за но́с каго. Уводзіць у зман, ашукваць [9, Т.1, с.38].

<…>, і Валя камандавала ім, як хацела, бесцырымонна вадзіла за нос [10, с.176].

) Чаго́ до́брага. Можа здарыцца (што-н. нечаканае, непрыемнае) [9, Т.2, с.581].

<…>, што "пані Туся" дзеля шыку за апошнія купіла, чаго добрага, пачнуць пляткарыць… [10, с.71].

) Паміна́ць словам каго, што. Успамінаць, думаць, гаварыць пра каго-, што-н. [9, Т.2, с.178].

Забаўскі ж, з гэтым згаджаліся ўсе, часовы чалавек ў саўгасе, год-два папрацуе — і памінай яго якім хочаш словам [10, с.80].

) Язы́к <до́бра> падве́шаны ў каго. Хто-н. умее свабодна, лёгка і прыгожа гаварыць [9, Т.2, с.597].

Звычайна прамовы ён гаварыў лёгка, язык падвешаны добра[10, с.81].

) Загна́ць (заганя́ць) у ку́т каго.Ставіць у бязвыхаднае становішча (звычайна пры спрэчцы) [9, Т.1, 389].

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83].

) Варушы́ць (варо́чаць) мазга́мі. Сурёзна думаць, меркаваць, разважаць [9, Т.1, с.98].

<…> галоўнаму трэба не лётаць з касмічнай скорасцю, а пільней глядзець, дзе што як ляжыць, ды мазгамі варушыць [10, с.62].

) То́й све́т. Замагільны свет як супрацьпастаўленне зямному жыццю [9, Т.2, с.321].

Шчэрба ды і іншыя не могуць у абед не гаварыць пра зварот Шышкі, для вёскі гэта падзея — з "таго свету вярнуўся"… [10, с.68]

) Саба́чы нюх. Нехта валодае здольнасцямі тонка ўлоўліваць, заўважаць, разумець нешта таемнае [9, Т.2, с.301].

А мая, зараза… дзесятку схаваў… у бот, у самы насочак засунуў, дык і там знайшла. Сабачы нюх на грошы мае [10, с.69].

У асноўным фразеалагізмы зяўляюцца монасемантычнымі, што ў першую чаргу тлумачыцца складанасцю іх структуры. З полісемантычных фразеалагізмаў большасць — двухзначныя, значна менш — трох- і чатырохзначных. Пераважна яны выражаюць адносіны да прадмета думкі.

Аманімія ў лінгвістычнай літаратуры мае некалькі азначэнняў. І ў навуковых адносінах, і ў практычным (школьным) вывучэнні самым прымальным трэба прызнаць такое азначэнне: амонімы — словы, якія супадаюць гучаннем (аднолькава гучаць), але маюць рознае значэнне. Гэта супадзенне ў гучанні абумоўліваецца наяўнасцю ў мове слова беларускага і запазычанага, фанетычнымі зменамі слоў, распадам полісеміі [12, с. 48].

Прыклады фразем-амонімаў:

лоб у лоб — насустрачадзін аднаму (сутыкацца, сустракацца, ісці і пад.) і лоб у лоб — зусім аднолькавыя па сіле, росту. Пра дужых і рослых мужчын [10, 582];

з галавы да ног — з усіх бакоў; поўнасцю, цалкам і з галавы́ да ног — самы сапраўдны, цвёрда перакананы ў чым-н. [10, с.287].

Амонімаў-фразем (фразеалагічных амонімаў) непамерна меней, чым амонімаў лексічных. Тлумачыцца гэта і тым, што саміх фразем у беларускай мове непамерна меней, чым слоў, і прыродай фразем: фраземы ўтварыліся не са слоў, а з сінтаксічных адзінак, аманімія ж сінтаксічных адзінак — рэдкая зява.

.5 Варыянтнасць і сінанімія фразеалагізмаў

Адной са складаных праблем у лінгвістыцы зяўляецца праблема варыянтаў і сінонімаў. На матэрыяле беларускай мовы прааналізуем некаторыя аспекты ўзаемаадносін паміж імі, паклаўшы ў аснову гіпотэзу, што ўсе моўныя адзінкі па лініі сыходжання — разыходжання супастаўляюцца па структурных, семантычных і функцыянальных паказчыках і для ўсіх моўных узроўняў існуюць адны і тыя ж крытэрыі такіх супастаўленняў.

Зыходзячы з таго, што варыянт (варыянтная форма) — пэўнае відазмяненне, разнавіднасць (рэалізацыя, маніфестацыя) моўнай адзінкі, можна лічыць гэты тэрмін як адзінку вымярэння структурных супастаўленняў. Інакш кажучы, пад варыянтам мы разумеем усе відазмяненні структуры моўнай адзінкі, якія не парушаюць цэласнасці яе будовы і зместу. Такім чынам, можна гаварыць аб варыянтах фанем, марфем, словаформ, лексем, словазлучэнняў, фразеалагізмаў, дзе агульным, абядноўваючым ва ўсіх выпадках выступае тоеснасць значэння, яго ідэнтычнасць і агульнасць знешняй будовы.

Фразеалагічны варыянт — любое відазмяненне фразеалагізма, што не парушае агульнага зместу і канструктыўных прыкмет цэласнасці адзінкі. Пераўтварэнні фразеалагізмаў маюць розны характар, але ўсе яны "абмежаваны і вызначаны моўнай традыцыяй" і ў асноўным зводзяцца да варіравання слоў, словаформ, словазлучэнняў, сінаніміі кампанентаў, асацыятыўнай замены іх [13, с.100].

Фанетычныя варыянты выяўляюцца на ўзроўні фанем, націску:

Тыкаць (тыцкаць) у нос [9, Т.2, с.480].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос.

Загаворваць (загаварваць) зубы [9, Т.1, с.388].

Ты мне зубы не загаворвай[10, с.18].

Марфалагічныя варыянты адрозніваюцца словаформамі або словаўтваральнымі афіксамі кампанентаў, нязначнасць адрознення якіх не парушае лексічнага сэнсу фраземы:

Вось так (во так) [9, Т.2, с.9].

Ты ж знаеш, рэле нам трэба во так! — Якаў разануў сябе далоняй па шыі.

Выводзіць (вывесці) на чыстую ваду [9, Т.2, c.206].

Калі з рэле гэтымі нячыста, то я іх выведу на чыстую ваду [10, с.27].

Вылятаць (вылецець) у трубу [9, Т.2, с.218].

А самім пасля? Вылятаць у трубу? [10, с.9]

Загнаць (заганяць) у кут [9, Т.1, с.471].

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83].

Задраць (задзіраць) нос [9, Т.1, с.471].

Шышка на маё прывітанне не адказаў, прайшоў міма, задраўшы нос [10, с.77].

Закідваць (закідаць) вудачку [9, Т.2, с.39].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Збіць (збіваць) з панталыку [9, Т.2, с. 421].

Незвычайны даклад зусім збіў людзей з панталыку [10, с.19, Т.26].

Згараць (згарэць) ад сораму [9, Т.2, с.433].

А што я мог сказаць? Я ад сораму згараў [10, с.130].

З плеч (плячэй) далоў [9, Т.1, с.12].

Яны здалі — і з плеч далоў. А вы прынялі… [10, с.374]

Зубы зелі (-ў, -ла) [9, Т.2, с.438].

Шукае не міліцыя — следчыя іншай установы, якія зубы на гэтым зелі [10, с.177].

Кідаць (кінуць) цень [9, Т.2, с.508].

Не трэба Ваня, з-за адной дурной бабы кідаць цень на людзей [10, с.138].

Лыкам шытыя (-а, -ая, -ы) [9, Т.2, с.587].

Падліваць (падліць) масла ў агонь [9, Т.2, с.121].

Увайшоўшы ў ролю, Карней падліваў масла ў агонь [10, с.221].

Паказаць (паказваць) сябе.

Ніна выйшла з-за парцьеры, <…>, не працаваць — сябе паказаць: модная прычоска, падмаляваныя губы, бровы [10, с.118].

Развязаць (развязваць) вузел [9, Т.2, с.525].

І тады падумаў я: а чаму не даказаць бацьку і ўсім іншым, што ён можа ўсё — і даследаваць, і развязаць складаны вузел…[10, с.282].

Распускаць (распусціць) язык (-і) [9, Т.2, с.267].

Каб пры малым не распускалі язык [10, с.72].

Са свету зжыць (зжываць) [9, Т.1, с.439].

І ў таго чорта жонка ёсць. Яна мяне са свету зжыве [10, с.122].

Слінкі (слінка) цяклі (цякла) [9, Т.2, с.387].

Яна шаптала, што заўтра мамка спячэ булак… белых-белых і смачных-смачных. У мяне ажно слінкі пацяклі … [10, с.170].

Спачываць (спачыць) на лаўрах [9, Т.2, с.371].

Не папракнуў, што Астаповіч перад пенсіяй "спачываў на лаўрах" [10, с.132].

Узваліць (узвальваць) на плечы [9, Т.2, с.480].

Можа, ад таго, што ведалі ўсе клопаты, усё матчына гора і на плечы нашы ўзвальвалася нямала недзіцячай работы, мы рана сталелі [10, с.72].

Чорт з імі (з ім, з ёй) [9, Т.2, с.30].

Няхай пагавораць — чорт з імі[10, с.89].

Чэрці носяць (чорт насіў) [9, Т.2, с.482].

Іван! Дзе цябе чэрці носяць? [10, с.89].

Як (нібы, што) у ваду канула (-уў, -лі) [9, Т.2, с.386].

Загадаў шукаць. <…>Як у ваду канула машына[10, с.87].

Сінтаксічныя варыянты як ідэнтычныя па лексічнаму значэнню характарызуюцца па сінтаксічным узроўні:

Рэжа (ў) вочы [9, Т.2, с.29].

<…> матка так задзіраецца з паліцаем, ̶ рэжа яму ў вочы праўду: аб тым, што Шышка дрэнна жыве са сваёй маладой жонкай, ̶ пра гэта гаварылі бабы, калі збіраліся разам [10, с.120].

Лексічныя варыянты адрозніваюцца асобнымі лексемамі, якія не парушаюць семантычнага адзінства фразеалагізма:

Варушыць (варочаць) мазгамі [9, Т.2, с.9].

<…> галоўнаму трэба не лётаць з касмічнай скорасцю, а пільней глядзець, дзе што як ляжыць, ды мазгамі варушыць.[10, с.62].

Выляцець з галавы (з памяці) [9, Т.2, с.218].

Старая неразумная жанчына. У яе вылецела з галавы…[10, с.138]

Заглянуць (зазірнуць) у душу [9, Т.2, с.39].

І Астаповіч, які, здаецца, ведаў усё і разумеў кожнага чалавека, не здолеў заглянуць у душу лепшаму механізатару[10, с.273].

З галавы да ног (пят) [9, Т.2, с.287].

<…> з дзіўнай скептычнай усмешкай аглядаў сакратара з галавы да ног [10,с. 239, Т.2].

Каб духу (смуроду, паху) твайго не было [9, Т.1, c.69].

Пайшоў прэч, гніда! Каб духу твайго не было, забойца!

Круціць (матаць) на вус [9, Т.2, с.23].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Пераступіць (перабягаць, пераходзіць) дарогу [9, Т.2, с.177].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.70].

Развесіць (распускаць) вушы [9, Т.2, с.288].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Секчы (рубіць, рэзаць) пад корань [9, Т.2, с.330].

"Падрэжу я цябе пад корань" калі мужчыны ў карты гулялі, так гаварылі [10, с.119, Т.2].

Скруціць (гнуць, сагнуць) у баранаў (казіны) рог [9, Т.2, с.277].

Усіх скруціць у бараноў рог [10, с.17].

Што (як, нібы) з гусі вада [9, Т.2, с.148].

З дзеда, безумоўна, што з гуся вада, ён не дасягальны… [10, с.7]

Чорт ведае (знае) што [10, с.121].

Чорт іх знае, у якім яны баку. Ого, штоб мы зналі!

У эліпсаваных варыянтах назіраюцца скарачэнні слоў-кампанентаў. Магчымасць ужывання некаторых фразеалагічных адзінак у няпоўным складзе не пярэчыць іх асноўнай прыкмеце — устойлівасці:

На чорта (на які чорт) [9, Т.2, с.588].

На чорта вам тая карова? [10, с.37]

Пры камбінаванай варыянтнасці мы сустракаемся з дзвюма і больш разнавіднасцямі варіравання:

Адлегла (адлягло) на душы (на сэрцы) (фанет.+лекс.) [9, Т.2, с.63].

У мяне на душы гарэла ўсе гэтыя дні. Можа, цяпер толькі адлягло [10, с.238]. фразема семантычный сінтаксічный сінанімія

Быкам (валам) хвасты круціць (закручваць, накручваць) (лекс. + марф.) [9, Т.2, c.570].

Яшка Качанок пакляўся, што ён не будзе і пойдзе з высокай сваёй пасады ў пастухі, "быкам хвасты круціць", калі не дастане гэтыя злашчасныя рэле [10, с.9].

Вярэдзіць (развярэдзіць) душу (сэрца) (марф.+лекс.) [9, Т.2, с.271].

Навошта ж яго ўспамінаць, навошта вярэдзіць душу сваю? [10, с.176].

Кідаць (пускаць) слова (словы) на вецер) (лекс.+марф.) [9, Т.2, с.506].

Ніколі яна не кідала словы на вецер… [10, с.230]

Пляваць (плюнуць) у твар (у вочы) (марф.+лекс.) [9, Т.2, с.107].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с.9, Т.28].

Пускаць (пусціць) бурбалкі (пухіры) (марф.+лекс.) [9, Т.2, с.234].

Назірае, хто выплыве, а хто "пусціць бурбалкі" [10, с.6].

У адрозненні ад варыянтнасці сінанімія вызначаецца як галіна семантычных узаемаадносін моўных адзінак. Пры практычным жа вызначэнні сінонімаў якраз і пачынаецца змяшэнне не толькі структурных, але і функцыянальных планаў. Напрыклад, у працы В. С. Ахманавай [14] адмаўляецца магчымасць сінанімічных адносін паміж варыянтамі, сінанімія разглядаецца як мяжа варіравання. Е. А. Іваннікава [15] даводзіць, што сінанімія грунтуецца на адносінах ідэаграфічных (адценні ў значэнні), стылістычных (стылістычная розніца пры тоеснасці ці блізкасці значэнняў, іх паняційнага зместу), дыстрыбутыўных (розніца ў спалучэнні), дублетных (адсутнасць усякай розніцы). На падставе таго, што сінанімія — гэта супадзенне па значэнні асобных моўных адзінак, па-першае, можна гаварыць аб сінанімічных адносінах толькі паміж значымымі адзінкамі, г.зн. пачынаючы з марфем, па-другое, такімі адносінамі могуць быць звязаны адна- і рознаструктурныя адзінкі, калі яны будуць абяднаны агульнай семантыкай, па-трэцяе, сінанімія — семантычная зява, якая носіць агульнамоўны характар, уласцівая сістэме мовы ў цэлым і паасобным яе падсістэмам (напрыклад, сінаніміка марфем, лексічная, сінтаксічная сінаніміка). Паўстае пытанне аб крытэрыях вылучэння сінонімаў, якія б не выходзілі за рамкі азначэння сінаніміі як паняцця семантычнага. Найбольш слушная ў гэтых адносінах думка, што такімі крытэрыямі могуць быць семантычная блізкасць і дыстрыбуцыя (узаемазамяняльнасць). Такія крытэрыі дазваляюць вызначыць поўнае, абсалютнае і няпоўнае, частковае, сінанімічнае супадзенне адзінак. У сувязі з гэтым выдзяляюцца абсалютныя сінонімы (або дублеты, г.зн. адзінкі, поўнасцю паўтараючыя адна адну) і сінонімы, якія маюць адценні ў значэнні ці ў валентнасці, якая ўрэшце таксама абумоўлена значэннямі моўнай адзінкі, яе семантычным абёмам. Такім чынам, сінанімічнымі могуць быць і варыянты адзінкі, і розныя адзінкі [13, с.101].

Адлягло на душы. Сін.: адлягло ад сэрца; як камень з плячэй зваліўся; як камень з сэрца зваліўся [9, Т.2, с.63].

У мяне на душы гарэла ўсе гэтыя дні. Можа, цяпер толькі адлягло [10, с.238].

Белы свет. Сін.: божы свет [9, Т.2, c.317] .

<…> значыцца, канец, адгуляў Валодзя на белым свеце, збірайся ў апошнюю дарогу [10, с.172].

Вадзіць за нос. Сін.: абводзіць вакол пальца каго; абуваць у лапці каго [9, Т.1, с.146].

<…>, і Валя камандавала ім, як хацела, бесцырымонна вадзіла за нос[10, с.38].

Варон лічыць. Сін.: лавіць мух [9, Т.1, с.581].

<…> таму лепш рапартаваць з апераджэннем, што разумныя людзі і робяць, пакуль дурні варон лічаць [10, с.17].

Варушыць мазгамі. Сін.: варушыць галавой; круціць мазгамі; раскідаць розумам [9, Т.1, с.9].

<…> галоўнаму трэба не лётаць з касмічнай скорасцю, а пільней глядзець, дзе што як ляжыць, ды мазгамі варушыць [10, с.62].

Выводзіць на чыстую ваду. Сін.: выварочваць навыварат каго;выводзіць на белы свет каго, што; за вушка на сонейка каго [9, Т.1, c.206].

Калі з рэле гэтымі нячыста, то я іх выведу на чыстую ваду [10, с.9].

Вылецець з галавы. Сін.: выпадаць з галавы; выходзіць з галавы; сыходзіць з памяці; у адно вуха ўлятае, а ў другое вылятае [9, Т.1, с.218].

Старая неразумная жанчына. У яе вылецела з галавы… [10, с.138].

Вярэдзіць душу. Сін.: выварочваць душу чыю; вярэдзіць рану; муціць душу [9, Т.2, с.241].

Навошта ж яго ўспамінаць, навошта вярэдзіць душу сваю? [10, с.176].

Дагары нагамі. Сін.: дагары дном; сікась-накась; шыварат-навыварат [9, Т.2, с.316].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Загаворваць зубы. Сін.: адводзіць вочы [9, Т.1, с.388].

Ты мне зубы не загаворвай [10, с.29].

Заглянуць у душу. Сін.: лезці ў душу чыю [9, Т.1, с.39].

І Астаповіч, які, здаецца, ведаў усё і разумеў кожнага чалавека, не здолеў заглянуць у душу лепшаму механізатару [10, с.273].

Загнаць у кут. Сін.: прыпіраць да сценкі [9, Т.1, с.389].

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83].

Задраць нос. Сін.: завысока ляцець; задзіраць хвост; капыліць нос [9, Т.1, с.344].

Шышка на маё прывітанне не адказаў, прайшоў міма, задраўшы нос [10, с.77].

Закідваць вудачку. Сін.: зандзіраваць глебу; намацваць глебу; пускаць пробны шар [9, Т.1, с.39].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Закруціць галаву. Сін.: завязваць вочы каму [9, Т.1, с.539].

Закруціла акушэрка галаву многім хлопцам [10, с.18].

Збіць з панталыку. Сін.: збіваць з толку; збіваць з тропу; каламуціць ваду [9, Т.2, с.421].

Незвычайны даклад зусім збіў людзей з панталыку [10, с.19].

З вока на вока. Сін.: адзін на адзін; на чатыры вокі; сам-насам [9, Т.1, с.57].

Але адно адчуваў: гэта страшнае, яно адводзіла яго цэлы месяц ад такой вось сустрэчы — з вока на вока [10, с.9].

З плеч далоў. Сін.: з вачэй чыіх, каго [9, Т.1, с.67].

Яны здалі — і з плеч далоў. А вы прынялі… [10, с.358]

Зубы зесці. Сін.: сабаку зеў у чым, на чым [9, Т.1, с.438].

Шукае не міліцыя — сдедчыя іншай установы, якія зубы на гэтым зелі [10, с.177].

Кідаць цень. Сін.: абліваць граззю каго, што; вешаць сабак на каго; выліваць памыі на каго; мяшаць з зямлёй [9, Т.1, с.505].

Не трэба Ваня, з-за адной дурной бабы кідаць цень на людзей [10, с.138].

Кідаць словы на вецер. Сін.: кідацца словамі [9, Т.2, с.506].

Ніколі яна не кідала словы на вецер… [10, с.230].

Каб духу твайго не было. Сін.: каб і шныру не было каго [9, Т.1, c.169].

Пайшоў прэч, гніда! Каб духу твайго не было, забойца! [10, с.169].

Краем вуха. Сін.: адным вухам [9, Т.1, с.525].

Чуў я ад людзей, краем вуха, як кажуць, пра вас…пра бацькоў вашых… [10, с.270].

Кусаць локці. Сін.: ламаць рукі; пасыпаць галаву попелам; рваць на сабе валасы [9, Т.1, с.551].

− Глядзі, каб послі локці не кусала [10, с.236].

Ламаць галаву. Сін.: круціць мазгі; сушыць галаву [9, Т.1, с.359].

Заглянуўшы ў залу і ўбачыўшы, што Карней ламае галаву над задачай… [10, с.181]

Ламаць дровы. Сін.: перагінаць палку; хапаць цераз край [9, Т.1, с.558].

Астаповіч падтрымлівае Кузю, хоць аграном па маладосці сваёй часам "ламае дровы" [10, с.187].

Лоб у лоб. Сін.: вочы ў вочы; грудзі ў грудзі; тварам да твару; носам к носу [9, Т.1, с.582].

Трэба сутыкнуцца лоб у лоб. Глянуць у вочы [10, с.9].

Ля разбітага карыта. Сін.: без штаноў; з носам; на бабах [9, Т.1, с.49].

<…> засталася з дзіцём ля разбітага карыта, бо ўсё канфіскавалі… [10, с.9]

Мора па калена. Сін.: сам чорт не брат каму [9, Т.1, с.78].

Шчэрба часам мог выказвацца шчыра, хоць пры гэтым і блазнаваў, прытвараўся пяненькім, а пянаму, маўляў, мора па калена… [10, с.263]

На разбор шапак. Сін.: к шапачнаму разбору; у свіныя галасы [9, Т.2, с.254].

Ты чаго прыходзіш на разбор шапак? Памог бы бацьку свайго залатаць [10, с.19].

На душы гарэла. Сін.: галава баліць; душа не на месцы [9, Т.1, с.187].

У мяне на душы гарэла ўсе гэтыя дні [10, с.213].

На чым свет стаіць. Сін.: з апошніх слоў [9, Т.2, с.319].

<…> стары мацюкаў паліцаяў і немцаў на чым свет стаіць… [10, с.73]

На чорта. Сін.: да дябла, на ліха, на халеру [9, Т.2, с.538].

На чорта вам тая карова? [10, с.37]

Не на жыццё, а на смерць. Сін.: да апошняй кроплі вады [9, Т.2, с.380].

Ды Іван тут жа пачуў, што і сам ён дыхае не лягчэй, быццам яны толькі што доўга біліся, не на жыццё — на смерць [10, с.168].

Ні слова. Сін.: ні паўслова; ні слова ні паўслова [9, Т.2, с.386].

<…> дзед яго расказвае мне пра такое, чаго нікому не трэба знаць, а я ім — ні слова[10, с.137].

Пад гарачую руку. Сін.: пад злосную руку [9, Т.2, с.29].

Я пад гарачую руку спытаў, ці не жанчына з ім ехала [10, с.178].

Пад рукой. Сін.: пад бокам [9, Т.2, с.284].

Здзіўляўся, што Астаповіч памяняў Качанку пяць пасад, кпіць з яго, здаецца не прымае ў сурёз, аднак дваццаць гадоў трымае ля сябе, пад рукой, у кіруючых [10, с.11].

Паказаць сябе. Сін.: даваць дразда; знайсці сваё [9, Т.2, с.170].

Ніна выйшла з-за парцьеры, <…>, не працаваць — сябе паказаць: модная прычоска, падмаляваныя губы, бровы [10, с.118].

Пераступіць дарогу. Сін.: даваць падножку каму; заступаць дарогу каму; псаваць абедню каму; ставіць палкі каму [9, Т.2, с.174].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.174].

Плясці бязглуздзіцу. Сін.: араць дарогі; біць язык аб зубы; блынды правіць; гарадзіць плот [9, Т.2, с.19].

Ад гэтага яна зрабілася яшчэ больш шумная: не гаварыла — крычала і была бесталковая — часта пляла бязглуздзіцу [10, с.77].

Развязаць вузел. Сін.: разблытваць клубок [9, Т.2, с.256].

І тады падумаў я: а чаму не даказаць бацьку і ўсім іншым, што ён можа ўсё — і даследаваць, і развязаць складаны вузел… [10, с.282].

Разявіць рот. Сін.: дзіву давацца; рабіць вялікія вочы [9, Т.2, с.282].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10,с. 231].

Распускаць язык. Сін.: вастрыць язык; даваць волю языку; развязаць язык [9, Т.2, с.267].

Каб пры малым не распускалі язык [10, с.22].

Рукі кароткія. Сін.: аслаблі гайкі ў каго; жыдкі лыткі ў каго; кароткія завароткі ў каго; пораху не хапае [9, Т.2, с.289].

Са свету зжыць. Сін.: адарваць галаву каму; адпраўляць на той све; вымотваць кішкі; прыбіраць з дарогі [9, Т.2, с.439].

І ў таго чорта жонка ёсць. Яна мяне са свету зжыве [10, с.122].

Скруціць у баранаў рог. Сін.: гнуць у дугу, гнуць у тры пагібелі [9, Т.2, с.277].

Дай такому ўладу — ні з кім не будзе лічыцца, ніякай дэмакратыі не прызнае. Усіх скруціць у бараноў рог.

Тут як тут. Сін.: як тут і быў [9, Т.2, с.468].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с.28].

Хоць на выстаўку. Сін.: пашукаць такога; хоць куды; як яечка [9, Т.1, с.230].

Каб у сямі шафёра і акушэркі… у сяле такі вырас. Ну хоць на выстаўку яго [10, с.19].

Чаго добрага. Сін.: таго і глядзі [9, Т.1, с.551].

<…>, што "пані Туся" дзеля шыку за апошнія купіла, чаго добрага, пачнуць пляткарыць… [10, с.71]

Чорт ведае. Сін.: адзін алах ведае; адзін бог ведае; адзін чорт ведае; ліха ведае; хто ведае [9, Т.2, с.460].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с. 82].

Чорт з ім. Сін.: алах з табой; бог з табой; ліха з ім [9, Т.2, с.30].

Няхай пагавораць — чорт з імі [10, с.89].

Чэрці носяць. Сін.: ліха гоніць каго; ліха нясе каго; нялёгкая гоніць каго; нялёгая нясе каго; нячыстая (сіла) носіць [9, Т.2, с.562].

Іван! Дзе цябе чэрці носяць? [10, с.89]

Што трэба. Сін.: без сучка і без задзірынкі; дай бог; на ўсе рукі; на ўсе сто; слава богу [9, Т.2, с.461].

" — Не баюся — паважаю, гэта мужык што трэба, я табе скажу" [10, с.70].

Язык добра падвешаны. Сін.: язык гладка ходзіць [9, Т.2, с.59].

Звычайна прамовы ён гаварыў лёгка, язык падвешаны добра [10, с.81].

Як на падбор. Сін.: адзін пад адзін [9, Т.2, с.116].

А механізатары, як на пабор, зубаскалы ўсе, жартаўнікі [10, с.8].

Як на пажар. Сін.: без аглядкі; без духу; без душы (бегчы); ва ўсе лапаткі [9, Т.2, с.132].

Урэшце кінуў трубку, выскачыў з бытоўкі, як на пажар[10, с.139].

Як у ваду кануць. Сін.: як сквозь зямлю праваліўся; як у ваду ўпаў [9, Т.2, с.486].

Загадаў шукаць. <…>Як у ваду канула машына [10, с.187].

Значнай частцы фразеалагізмаў беларускай мовы ўласціва варыянтнасць, калі ў складзе фраземы варіруюцца асобныя розныя гукі або формы слова, або лексемы, або парадак слоў, аднак гэтыя адрозненні нязначныя і не прыводзяць да ўтварэння самастойных фразеалагічных адзінак.

2.6 Антанімічнасць у фразеалогіі

Антанімічнасць не частая зява ў фразеалогіі. Фраземы-антонімы (як і словы-антонімы) маюць супрацьлеглыя значэнні, але характарызуюць прадметы (дзеянні, прыметы) абавязкова толькі ў адным плане. Прыклады фразеалагічных антонімаў [8, с.50]:

Душа ў душу. Ант.: на нажах; як кот з сабакам [9, Т.2, с.388].

Працавалі ж усё лета душа ў душу [10, с.18].

Той свет. Ант.: гэты свет [9, Т.2, с.321].

Шчэрба ды і іншыя не могуць у абед не гаварыць пра зварот Шышкі, для вёскі гэта падзея — з "таго свету вярнуўся"… [10, с.68]

Пераступіць дарогу. Ант.: саступаць з дорогі; сыходзіць з дарогі [9, Т.2, с.177].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.174].

Як на пажар. Ант.: як чарапаха [9, Т.2, с.132].

Урэшце кінуў трубку, выскачыў з бытоўкі, як на пажар[10, с.139].

Падбор фразем-антонімаў вымагае надзвычайнай уважлівасці, большай, чым пры падборы лексічных антонімаў. Тлумачыцца гэта дзвюма акалічнасцямі: фразема, як правіла, семантычна багацейшая за слова, пры "накладанні" фраземы на слова застаецца, як правіла, семантычная рэшта, семантычны астатак. Вось гэта (семантычная) рэшта, уласцівая дзвюм, з першага погляду супрацьлеглым, фраземам, не робіць іх супрацьлеглымі. Трэба таксама ўлічваць большую, чым у словах ступень стылістычнай афарбоўкі, ацэначнасці, характарыстычнасці ў фраземах, "небяспеку" ўключэння ў фразему прыфраземнага слова.

.7 Стылістычная дыферэнцыяцыя фразеалагізмаў

Фразеалагізмы сучаснай беларускай літаратурнай мовы неаднолькавыя ў стылістычных адносінах. Большасць фразеалагізмаў не толькі выконвае намінатыўную функцыю, але і дае абазначанаму, названаму адпаведную ацэнку, у якой праяўляюцца адносіны таго, хто гаворыць або піша, да рэчаіснасці.

У залежнасці ад сферы выкарыстання і функцыянальнага прызначэння фразеалагізмы падзяляюцца на стылістычна нейтральныя (міжстылёвыя), размоўныя і кніжныя [12, с.161].

Адрозненне фразеалагічных адзінак па стылістычнай прыналежнасці і экспрэсіўнай афарбоўцы тлумачыцца тым, што мова — гэта сукупнасць розных стыляў, кожнаму з якіх уласцівы пэўныя моўныя сродкі і прыёмы. Замацаванне і ўжыванне таго ці іншага фразеалагізма ў якім-небудзь стылі мовы і звязаныя з гэтым яго розныя экспрэсіўныя ўласцівасці і складаюць сутнасць гэтых адрозненняў.

Стылістычна нейтральныя фразеалагізмы, выконваючы толькі намінатыўную функцыю і не даючы асобным зявам, дзеянням і прыметам ніякіх эмацыянальна-экспрэсіўных ацэнак, свабодна ўжываюцца ў выказваннях любога стылю [16, с.162] , напрыклад:

Адзін на адзін [9, Т.1, с.86].

Калі думаў пра сустрэчу адзін на адзін, то, трацячы на нейкі момант развагу, даходзіў да самага страшнага [10, с.166].

Вадзіць за нос [9, Т.1, с.70].

<…>, і Валя камандавала ім, як хацела, бесцырымонна вадзіла за нос[10, с.38].

Выходзіць з гонарам [9, Т.2, с.106].

<…> пры сваім вопыце і сваіх нервах ён заўсёды выходзіў, як кажуць, з гонарам — за дваццаць гадоў ніводнай аварыі [10, с.116].

Вярэдзіць душу [9, Т.2, с.271].

Навошта ж яго ўспамінаць, навошта вярэдзіць душу сваю? [10, с.176].

Душа ляжыць [9, Т.2, с.386].

…Тася <…> спрабавала адгаварыць, <…> "Як сам хочаш, Іванка, да чаго душа твая ляжыць" [10, с.28].

З вока на вока [9, Т.1, с.57].

Але адно адчуваў: гэта страшнае, яно адводзіла яго цэлы месяц ад такой вось сустрэчы — з вока на вока [10, с.9].

Зямля гарыць пад нагамі [9, Т.1, с.488].

З хацінкі, як у цёткі Іванавай, звязе яго такая жонка, у якой зямля гарыць пад нагамі… [10, с.27]

Кідаць цень [9, Т.1, с.508].

Не трэба Ваня, з-за адной дурной бабы кідаць цень на людзей [10, с.138].

Лавіць кожнае слова [9, Т.1, с.72].

А мы лавілі кожную размову, кожнае слова [10, с.72].

Ламаць галаву [9, Т.1, с.389].

Заглянуўшы ў залу і ўбачыўшы, што Карней ламае галаву над задачай… [10, с.181]

Не на жыццё, а на смерць [9, Т.1, с.380].

Ды Іван тут жа пачуў, што і сам ён дыхае не лягчэй, быццам яны толькі што доўга біліся, не на жыццё — на смерць [10, с.168].

Падліваць масла ў агонь [9, Т.2, с.121].

Увайшоўшы ў ролю, Карней падліваў масла ў агонь [10, с.221]

Паказаць сябе [9, Т.2, с.170].

Ніна выйшла з-за парцьеры, <…>, не працаваць — сябе паказаць: модная прычоска, падмаляваныя губы, бровы [10, с.118].

Памлелі ногі [9, Т.2, с.348].

У Таісы Міхайлаўны памлелі ногі … [10, с.183]

Спачываць на лаўрах [9, Т.2, с.371].

Не папракнуў, што Астаповіч перад пенсіяй "спачываў на лаўрах" [10, с.132].

Фразеалагізмы з адценнем кніжнасці выкарыстоўваюцца пераважна ў пісьмовай мове і, як правіла, маюць павышаную эмацыянальна-экспрэсіўную афарбоўку (кніжнасці, паэтычнасці, урачыстасці). Яны — прыналежнасць мовы мастацкай літаратуры, публіцыстыкі, навуковых прац [16, с.164]:

Удар судзьбы [9, Т.2, с.571].

<…> і калі ў цёткі жыў да цябе, да ўсяго быў гатовы, да любых удараў судзьбы [10, 128].

Экспрэсіўнасць, якая зяўляецца "катэгарыяльнай уласцівасцю фразеалагізмаў", найбольш выяўляецца ў размоўных устойлівых выразах.

Ужыванне размоўных фразеалагізмаў у літаратурнай мове сведчыць пра неафіцыйнасць адносін паміж субяседнікамі. Маўленне, у якім ёсць такія фразеалагізмы, натуральнае, і непасрэднае.

Размоўныя фразеалагізмы ў абсалютнай большасці ўзніклі ў жывой народнай мове. Стаўшы здабыткам літаратурнай мовы, яны не ўжываюцца ў афіцыйна-дзелавым і навуковым стылях (выключэнне, безумоўна,− лінгвістычныя і літаратуразнаўчыя працы, дзе такія фразеалагізмы могуць быць прадметам спецыяльнай увагі), асцярожна ставяцца да іх публіцысты. Як піша І. Я. Лепешаў, "сваёй семантыкай яны звычайна звязаны са сферай пачуццяў, стану чалавека і таму найбольш прыдатныя для размоўна-бытавых сітуацый, для эмацыянальна афарбаванага маўлення. Тэматычны і экспрэсіўна-эмацыянальны барер, несумяшчальнасць з кніжнымі стылямі ствараюць, напрыклад, фразеалгізмы, якія перадаюць разнастайныя адносіны паміж людзьмі (асцярожнасць, насцярожанасць, падман, перавагу над кім-небудзь, пагрозу каму-небудзь і г.д.) або адлюстроўваюць унутраны стан чалавека ці характарызуюць яго паводзіны [16, с.163]:

Ад макаўкі да пят [9, Т.1, с.8].

Тады толькі малады батрак здагадваецца, <…>, і заліваецца чырванню ад макаўкі да пят [10, с.11].

Быкам хвасты круціць [9, Т.1, c.570].

Яшка Качанок пакляўся, што ён не будзе і пойдзе з высокай сваёй пасады ў пастухі, "быкам хвасты круціць", калі не дастане гэтыя злашчасныя рэле [10, с.22].

Без года тыдзень [9, Т.2, с.466].

А ён, Віктар Кузя, без года тыдзень — галоўны [10, с.121].

Белы свет [9, Т.2, c.317] .

<…> значыцца, канец, адгуляў Валодзя на белым свеце, збірайся ў апошнюю дарогу [10, с.172].

Варон лічыць [9, Т.1, с.482].

<…> таму лепш рапартаваць з апераджэннем, што разумныя людзі і робяць, пакуль дурні варон лічаць [10, с.17].

Вось так [9, Т.1, с.9].

Ты ж знаеш, рэле нам трэба во так! — Якаў разануў сябе далоняй па шыі [10, с.9].

Вывесці на чыстую ваду [9, Т.1, c.206].

Калі з рэле гэтымі нячыста, то я іх выведу на чыстую ваду [10, с.28].

Вылецець з галавы [9, Т.1, с.218].

Старая неразумная жанчына. У яе вылецела з галавы… [10, с.138].

Вылупліваць вочы [9, Т.1, с.189].

Вельмі трэба было вылупліваць вочы на такога гада, якога ўсе людзі праклінаюць! [10, с.79]

Вылятаць у трубу [9, Т.1, с.218].

А самім пасля? Вылятаць у трубу? [10, с.9]

Да болю [9, Т.1, с.30].

Івану да болю зрабілася шкада таго гаю, які высеклі пасля вайны [10, с.87].

Дагары нагамі [9, Т.1, с.316].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с.82].

Душа ў душу [9, Т.1, с.388].

Працавалі ж усё лета душа ў душу [10, с.18].

Загаворваць зубы [9, Т.1, с.388].

Ты мне зубы не загаворвай [10, с.29].

Заглянуць у душу [9, Т.11 с.39].

І Астаповіч, які, здаецца, ведаў усё і разумеў кожнага чалавека, не здолеў заглянуць у душу лепшаму механізатару [10, с.273].

Загнаць у кут [9, Т.1, с.389].

Загнаны, як кажуць, у кут, Якаў Мацвеевіч узлавана кінуў Забаўскаму… [10, с.83]

Закідваць вудачку [9, Т.1, с.39].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Закруціць галаву [9, Т.1, с.471].

Закруціла акушэрка галаву многім хлопцам [10, с.18].

Збіць з панталыку [9, Т.1, с.421].

Незвычайны даклад зусім збіў людзей з панталыку [10, с.19].

З галавы да ног [9, Т.1, с.287].

<…> з дзіўнай скептычнай усмешкай аглядаў сакратара з галавы да ног [10, с.239].

Згараць ад сораму [9, Т.1, с.433].

А што я мог сказаць? Я ад сораму згара [10, с.130].

Зесці пуд солі [9, Т.1, с.386].

Чым больш яна думала, тым больш ёй рабілася няёмка перад даўнім іванавым сябрам, суседам, з якім яны, як кажуць, зелі не адзін пуд солі[10, с. 19].

З паўслова [9, Т.2, с.162].

<…> яна не зразумела яго, як звычайна, з паўслова [10, с.9].

Кідаць словы на вецер [9, Т.1, с.506].

Ніколі яна не кідала словына вецер… [10, с.230]

Краем вуха [9, Т.1, с.525].

Чуў я ад людзей, краем вуха, як кажуць, пра вас…пра бацькоў вашых… [10, с.270]

Круціць на вус [9, Т.1, с.59].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, 82].

Кусаць локці [9, Т.1, с.581].

− Глядзі, каб послі локці не кусала [10, с.236].

Лавіць кожнае слова [9, Т.1, с.72].

А мы лавілі кожную размову, кожнае слова [10, с.72].

Лоб у лоб [9, Т.1, с.582].

Трэба сутыкнуцца лоб у лоб. Глянуць у вочы [10, с.9].

Лыкам шытыя [9, Т.1, с.587].

А мы што, хіба лыкам шытыя? [10, с.9]

Ля разбітага карыта [9, Т.1, с.49].

<…> засталася з дзіцём ля разбітага карыта, бо ўсё канфіскавалі… [10, с.9].

Мора па калена [9, Т.1, с.78].

Шчэрба часам мог выказвацца шчыра, хоць пры гэтым і блазнаваў, прытвараўся пяненькім, а пянаму, маўляў, мора па калена… [10, с.263].

На душы гарэла [9, Т.1, с.187].

У мяне на душы гарэла ўсе гэтыя дні [10, с.213].

На кані [9, Т.1, с.270].

<…> не вельмі стараўся апярэдзіць час, не гнаўся апынуцца на белым кані наперадзе прагрэсу [10, с.177].

На разбор шапак [9, Т.2, с.287].

Ты чаго прыходзіш на разбор шапак? Памог бы бацьку свайго залатаць [10, с.19].

На чым свет стаіць [9, Т.2, с.319].

<…> стары мацюкаў паліцаяў і немцаў на чым свет стаіць… [10, с.73].

Не на дурня наскочыў [9, Т.2, с.107].

Гэта мяне насцярожыла. Бач, куды закідае вудачкі, падумаў я, але не на дурня наскочыў. Так я табе і скажу, чаго я хачу, а чаго не хачу [10, с.78].

Ні слова [9, Т.2, с.386].

<…> дзед яго расказвае мне пра такое, чаго нікому не трэба знаць, а я ім — ні слова [10, с.137].

Пераступіць дарогу [9, Т.2, с.177].

<…> супраць Батрака ўвогуле ніколі ніхто нічога не сказаў бы, бо нікому ён не пераступіў дарогу, усім рабіў дабро [10, с.174].

Пад рукой [9, Т.2, с.148] .

Здзіўляўся, што Астаповіч памяняў Качанку пяць пасад, кпіць з яго, здаецца не прымае ў сурёз, аднак дваццаць гадоў трымае ля сябе, пад рукой, у кіруючых.

Па душах [9, Т.1, с.178].

Пачаў я з ім па душах гаварыць [10, с.172].

Памінай яго словам [9, Т.2, с.178].

Забаўскі ж, з гэтым згаджаліся ўсе, часовы чалавек ў саўгасе, год-два папрацуе — і памінай яго якім хочаш словам[10, с.80].

Пляваць у твар [9, Т.2, с.107].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с.9]

Пракаціць на вараных [9, Т.2, с.137].

Яшку Качанка пракацілі на вараных… [10, с.237]

Прымаць блізка да сэрца [9, Т.2, с.120].

<…> І не трэба, каб і яна так блізка прыняла гэта да сэрца і пакутавала разам з ім [10, с.9, Т.28].

Пускаць бурбалкі [9, Т.2, с.234].

Назірае, хто выплыве, а хто "пусціць бурбалкі" [10, с.6].

Развязаць вузел [9, Т.2, с.525].

І тады падумаў я: а чаму не даказаць бацьку і ўсім іншым, што ён можа ўсё — і даследаваць, і развязаць складаны вузел… [10, с.282]

Распускаць язык [9, Т.2, с.267].

Каб пры малым не распускалі язык [10, с.22].

Рукі кароткія [9, Т.2, с.289].

За бацьку я не спалохаўся: кароткія ў іх рукі дастаць яго, няхай паспрабуюць [10, с.129].

Рэжа вочы [9, Т.2, с.29].

<…> матка так задзіраецца з паліцаем, ̶ рэжа яму ў вочы праўду: аб тым, што Шышка дрэнна жыве са сваёй маладой жонкай, ̶ пра гэта гаварылі бабы, калі збіраліся разам [10, с.120].

Сабака на сене [9, Т.2, с.300].

І не думаў сядзець на гэтых грашах, як сабака на сене [10, с.181].

Са свету зжыць [9, Т.2, с.439].

І ў таго чорта жонка ёсць. Яна мяне са свету зжыве [10, с.122].

Секчы пад корань [9, Т.2, с.389].

"Падрэжу я цябе пад корань" калі мужчыны ў карты гулялі, так гаварылі [10, с.119].

Скруціць у баранаў рог [9, Т.2, с.277].

Дай такому ўладу — ні з кім не будзе лічыцца, ніякай дэмакратыі не прызнае. Усіх скруціць у бараноў рог.

Слінкі цякуць [9, Т.2, с.387].

Яна шаптала, што заўтра мамка спячэ булак… белых-белых і смачных-смачных. У мяне ажно слінкі пацяклі … [10, с.170]

Тут як тут [9, Т.2, с.468].

Яўна выстаўляе сваю грашавітасць, плюе ўсім у твар: во, маўляў, вам, вы мяне пахавалі, а я тут як тут… [10, с.9].

Той свет [9, Т.2, с.321].

Шчэрба ды і іншыя не могуць у абед не гаварыць пра зварот Шышкі, для вёскі гэта падзея — з "таго свету вярнуўся"… [10, с.68]

Трышкаў кафтан [9, Т.2, с.361].

Трышкаў кафтан! Хітруга твой урач [10, с.9].

Убіць сабе ў галаву [9, Т.2, с.568].

Узваліць на плечы [9, Т.2, с.480].

Можа, ад таго, што ведалі ўсе клопаты, усё матчына гора і на плечы нашы ўзвальвалася нямала недзіцячай работы, мы рана сталелі [10, с.72].

Хоць на выстаўку [9, Т.2, с.230].

Каб у сямі шафёра і акушэркі… у сяле такі вырас. Ну хоць на выстаўку яго [10, с.19].

Чорт ведае [9, Т.2, с.460].

Адны, заліўшы памяць, плешчуць чорт ведама што, а другія на вус круцяць, каб пасля, перавярнуўшы ўсё дагары нагамі, тыцнуць нам у нос [10, с. 82].

Чортаў сын [9, Т.2, с.389].

Але як ён, чортаў сын, урач твой, дапяў ажно ў Бярдзічаў? [10, с.9].

Чуе сэрца [9, Т.2, с.272].

А цётка Хвядора, якой не спалася ў тую ноч: чула, кажа, сэрца бяду, балела… [10, с.171]

Цвёрды арэх [9, Т.2, с.276].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх, зломіць там Гітлер зубы [10, с.137].

Што да чаго [9, Т.2, с.582].

Хлопец, не сцяміўшы, што да чаго, адбіваецца з той жа рашучасцю, як у спрэчцы пра палітыку… [10, с.11]

Што з гусі вада [9, Т.2, с.148].

З дзеда, безумоўна, што з гуся вада, ён не дасягальны… [10, с.17]

Шырокая душа [9, Т.2, с.52].

Бацька заваліўся ў кульдзюм. Прэмію палучылі. Пусціць грошыкі на вецер — душа шырокая [10, с.38].

Язык добра падвешаны [9, Т.2, с.59].

Звычайна прамовы ён гаварыў лёгка, язык падвешаны добра[10, с.81].

Як на падбор [9, Т.2, с.148].

А механізатары, як на пабор, зубаскалы ўсе, жартаўнікі [10, с.8].

Як на пажар [9, Т.2, с.132].

Урэшце кінуў трубку, выскачыў з бытоўкі, як на пажар[10, с.139].

Як у ваду кануць [9, Т.2, с.386].

Загадаў шукаць. <…>Як у ваду канула машына [10, с.187].

На перыферыі літаратурнай мовы знаходзяцца прастамоўныя фразеалагізмы, грубавата-зніжанага, а то і вульгарнага зместу. Вельмі часта не так сам змест прастамоўных фразеалагізмаў, як форма выражэння гэтага зместу не адпавядае эстэтычным нормам маўленчай культуры, таму такія фразеалагізмы ўжываюцца ў выключных сітуацыях, дзе яны, безумоўна, адпаведным чынам характарызуюць таго, хто імі карыстаецца [16, с.164]:

Варушыць мазгамі [9, Т.1, с.9].

<…> галоўнаму трэба не лётаць з касмічнай скорасцю, а пільней глядзець, дзе што як ляжыць, ды мазгамі варушыць [10, с.62].

Завесці пласцінку [9, Т.1, с.188].

Пагаварыць вы ўмееце. Адзін Яшка можа на ўвесь вечар завесці пласцінку [10, с.207].

Задзіраць нос [9, Т.1, с. 80].

Шышка на маё прывітанне не адказаў, прайшоў міма, задраўшы нос[10, с.77].

Каб духу твайго не было [9, Т.1, c.169].

Пайшоў прэч, гніда! Каб духу твайго не было, забойца! [10, с.169].

Ламаць зубы [9, Т.1, с.19].

Дзед Качанок павесялеў, казаў, што Сталінград — цвёрды арэх, зломіць там Гітлер зубы [10, с.137].

Ламаць дровы [9, Т.1, с.588].

Астаповіч падтрымлівае Кузю, хоць аграном па маладосці сваёй часам "ламае дровы" [10, с.187].

Плесці бязглуздзіцу [9, Т.2, с.289].

Ад гэтага яна зрабілася яшчэ больш шумная: не гаварыла — крычала і была бесталковая — часта пляла бязглуздзіцу [10, с.7].

Развесіць вушы [9, Т.2, с.288].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Разявіць рот [9, Т.2, с.282].

А тая, дурная, начытаўшыся раманаў, развесіла вушы, разявіла рот [10, с.231].

Свайго не ўпусціць [9, Т.1, с.397].

Але маёр, відаць па ім, свайго не ўпусціць [10, с.19].

Тыкаць у нос [9, Т.2, с.480].

<…> на курсах гэтых ён вучыўся заўсёды на "выдатна", прывозіў пахвальныя граматы і тыцкаў імі ў нос настаўнікам сваёй школы… [10, с.179]

Чэрці носяць [9, Т.2, с.30].

Іван! Дзе цябе чэрці носяць? [10, с.89]

Чорт з ім [9, Т.2, с.30].

Няхай пагавораць — чорт з імі [10, с.89].

Адны фразеалагізмы толькі называюць зявы, дзеянні, прыметы без ацэнкі іх (адзін на адзін), другія адначасова выражаюць і ацэнку (вылупліваць вочы, чортаў сын).

Улічваючы сферу ўжывання (мастацкі твор), можна сказаць, што найчасцей ужываюцца размоўныя фразеалагізмы (загнаць у кут, задзіраць нос), якія характэрны для ўжывання ў мастацкай літаратуры.

Размоўныя фразеалагізмы ўказваюць на неафіцыйнасць, надаюць маўленню экспрэсіўную афарбоўку (цвёрды арэх, хоць на выстаўку).

Прастамоўныя фразеалагізмы ўжываюцца з адценнем грубаватасці (сабачы нюх, каб і духу твайго не было).

Міжстылёвыя ж фразеалагізмы абазначаюць зявы рэчаіснасці без якой-небудзь ацэнкі іх, не маюць эмацыянальнай афарбоўкі (з вока на вока, па душах).

Радзей ужываюцца кніжныя фразеалагізмы ў мастацкай літаратуры. У нашым выпадку толькі адзін фразеалагізм такой групы: удар судзьбы.

У аснову даследавання фразеалагічнага складу пакладзена семантычная цэласнасць яго адзінак. Гэта канцэпцыя зяўляецца найбольш распаўсюджанай і займае асноўнае месца ў сучаснай фразеалогіі.

Фразеалагічныя зрашчэнні як абсалютна нераскладальныя ў сэнсавым плане суцэльныя структуры, зяўляючыся функцыянальнымі эквівалентамі слоў, размяркоўваюцца па часцінах мовы як пэўныя граматычныя катэгорыі. Іх асноўнай прыкметай зяўляецца семантычная непадзельнасць, абсалютная невывадзімасць значэння цэлага з кампанентаў. Фразеалагічныя зрашчэнні сустракаюцца ў творах мастацкай літаратуры. У разгледжаным намі творы такі тып фразеалагізмаў таксама сустракаецца: збіць з панталыку, спачываць на лаўрах.

Фразеалагічныя адзінствы не зяўляюцца ў такой ступені цесна злітымі ў семантычным плане злучэннямі слоў, як фразеалагічныя зрашчэнні. У іх межы могуць укліньвацца не толькі асобныя словы, якія не ўваходзяць у кампанентны склад фразеалагізмаў, але і нават цэлыя сказы, таму іх часта можна сустрэць у творах мастацкай літаратуры: зесці пуд солі, закідваць вудачку.

Фразеалагічныя спалучэнні — найбольш пашыраны тып фразеалагізмаў, якія выкарыстоўваюцца аўтарамі ў творах. У адрозненні ад фразеалагічных адзінстваў фразеалагічныя злучэнні амаль што не маюць аманімічных і свабодных словазлучэнняў. Асаблівасцю гэтых адзінак мовы зяўляецца і тое, што словы з фразеалагічна звязанымі значэннямі, якія ўваходзяць у іх склад, могуць замяняцца сінонімамі: варушыць (круціць) мазгамі, вылецець (выпадаць) з галавы (з памяці).

Фразеалагічныя выразы рэдка ўжываюцца ў мастацкіх творах. Яны ўяўляюць сабой прэдыкатыўныя спалучэнні, роўныя сказу або спалучэнні слоў, ідэнтычныя толькі пэўнай частцы сказа: па закону, што трэба.

Частка фразем у беларускай мове бытуе ў нязменным выглядзе: пускаць бурбалкі, як на падбор. Такія фраземы варыянтаў не маюць. Другая частка характарызуецца варыянтнасцю, гэта значыць, ужываюцца і ў зменным выглядзе. Ні значэннем, ні ацэначнасцю, ні ўжываннем, ні спалучальнасцю са словамі не адрозніваюцца.

Па суаднесенасці фразеалагізмаў з той ці іншай часцінай мовы вылучаюцца наступныя семантыка-граматычныя тыпы фразеалагічных адзінак: назоўнікавыя (белы свет), прыметнікавыя (пільнае вока), прэдыкатыўныя (мора па калена), выклічнікавыя (каб духу твайго не было), якіх у даследаванай намі працы сустракаецца небагата. Што тычыцца дзеяслоўных (чэрці носяць) і прыслоўных (краем вуха) фразеалагізмаў, то іх значна больш. Іх прыкладна 60 са 112 прааналізаваных.

Характарызуючы фразеалагізмы паводле іх сінтаксічнай структуры, найперш варта спыніцца на структурнай класіфікацыі гэтых адзінак. Яна павінна рабіцца з абавязковым улікам сэнсавага зместу.

У якасці ўзнаўляльных моўных адзінак фразеалагізмы заўсёды выступаюць як пэўнае структурнае адзінства, у складзе якога словы, розныя па сваіх марфалагічных асаблівасцях, знаходзяцца паміж сабой у пэўных сінтаксічных адносінах. Паводле структуры фразеалагізмы нагадваюць сінтаксічныя адзінкі: словазлучэнні (заганяць у кут) , сказы (лавіць кожнае слова). Але падабенства толькі знешняе, бо фразеалагізмы маюць адзінае, цэласнае значэнне, выступаюць у ролі аднаго члена сказа, яны словазлучэннямі ці сказамі зяўляюцца толькі генетычна, паводле паходжання.

Нярэдка сустракаюцца ў сучаснай беларускай мове і сінтаксічныя адзінкі рознай структуры (лоб у лоб), але ж большасць складаюць фразеалагізмы, якія суадносяцца па сінтаксічнай структуры са словазлучэннем (пільнае вока, рукі кароткія).

Што тычыцца мнагазначнасці фразеалагізмаў, то гэта зява рэдкая. Гэта тлумачыцца тым, што фраземы ўтвараюцца ў выніку метафарызацыі значэння свабоднага словазлучэння. Кожнае значэнне полісемантычнай фразеалагічнай адзінкі, такім чынам, павінна быць метафарычным, што і зяўляецца стрымліваючым фактарам полісеміі, бо, напрыклад, мнагазначных слоў толькі з метафарычнымі значэннямі наогул няма. Прамое значэнне вяртае фразеалагічную адзінку ў сферу свабоднага словазлучэння. Напрыклад, плясці: а) (прамое) перавіваючы (лазу, ніці, стужкі) злучаць у адно цэлае, вырабляць што-н; б) (перан.) гаварыць што-н. без сэнсу, не думаючы; закруціць: а) (прамое) скруціць, завіць; б) (прамое) абматаць вакол чаго-н.; в) (перан.) выклікаць пачуццё кахання, прывабліваць каго-н.У фразеалагізмах ўсе значэнні пераносныя, і ўзніклі яны на базе пераноснага значэння слоў плясці, закруціць. У словах пераноснае значэнне ўзнікла на базе прамога.

Як і полісемія, аманімя ў фразеалогіі сустракаецца рэдка. У нашым выпадку знайшлося некалькі фразем-амонімаў. Напрыклад, лоб у лоб — пра рух насустрач, сустрэчу ці пра сутычку пры такім руху і лоб у лоб — аднолькавыя, дужыя, моцныя, рослыя (людзі.)

Варыянты беларускіх фразем паддаюцца сістэматызацыі. Напрыклад, фанетычны варыянт фразеалагізма тыкаць у носабо тыцкаць у носвыяўляецца на ўзроўні фанемы; марфалагічны варыянт фразеалагізма з плеч далоўабо з плеч далоў абумоўліваецца варіраваннем форм кампанентаў; сінтаксічны варыянт фразеалагізма рэжа вочы або рэжа ў вочы характарызуецца паралельным ужываннем прыназоўнікавай і беспрыназоўнікавай канструкцыі; лексічны варыянт фразеалагізма развесіць вушы або распускаць вушы адрозніваецца асобнай лексемай, якая абазначае адно і тое ж паняцце; у эліпсаваным фразеалагізме на чорта або на які чорт назіраецца скарачэнне слова-кампанента, што характэрна для гэтага тыпу фразеалагізмаў; у фразеалагізме быкам хвасты круціць або валам хвасты закручваць назіраецца спалучэнне дзвюх тыпаў варыянтнасці: лексічны і марфалагічны, што сведчыць пра камбінаваную варыянтнасць.

Фразеалагізмам уласціва і такая зява, як сінанімія. Фразеалагічныя сінонімы — гэта фраземы, якія абазначаюць тое самае ці блізкае паняцце, але адрозніваюцца адценнямі значэнняў ці эмацыянальна-экспрэсіўнай афарбоўкай. У адрозненне ад мнагазначнасці ці аманіміі, гэта зява больш пашырана: Выводзіць на чыстую ваду. Сін.: выварочваць навыварат каго, выводзіць на белы свет каго, што, за вушка на сонейка каго; вылецець з галавы. Сін.: выпадаць з галавы, выходзіць з галавы, сыходзіць з памяці, у адно вуха ўлятае, а ў другое вылятае; вярэдзіць душу. Сін.: выварочваць душу чыю, вярэдзіць рану, муціць душу.

Як і аманімічнасць, антанімічнасць не частая зява ў фразеалогіі. З усіх прааналізаваных фразеалагізмаў, вылучаных з тэксту твора, толькі чатыры фразеалагізмы, што маюць антанімічную пару: душа ў душу. Ант.: на нажах; як кот з сабакам; той свет. Ант.: гэты свет; пераступіць дарогу. Ант.: саступаць з дорогі, сыходзіць з дарогі; як на пажар. Ант.: як чарапаха. Гэта служыць доказам таго, што гэтая зява вельмі рэдкая.

З боку функцыянальна-стылявой афарбоўкі фразеалагізмы падзяляюцца на дзве групы: функцыянальна замацаваныя (кніжныя, размоўныя, прастамоўныя) за пэўным стылем і функцыянальна не замацаваныя за асобным стылем.

Кніжныя фразеалагізмы ўжываюцца ў асноўным у навуковых і публіцыстычных стылях, і толькі зрэдку ў мастацкім, што і відаць з працы, бо ў рамане І. Шамякіна "Вазьму твой боль" выкарыстаны толькі адзін фразеалагізм гэтай групы (удар судзьбы).

Размоўныя фразеалагізмы складаюць самую шматлікую групу. Іх ужыванне надае маўленню натуральнасць, прастату, указвае на неафіцыйнасць. Размоўныя фразеалагізмы ўжываюцца ў паўсядзённых, бытавых зносінах, у мастацкай літаратуры. Размоўныя фразеалагізмы вызначаюцца сваёй яркай вобразнасцю (лыкам шыты, дагары нагамі).

Прастамоўныя фразеалагізмы рэалізуюцца пераважна ў вусным маўленні, а таксама ў мастацкай літаратуры для індывідуалізацыі мовы персанажаў. Такія фразеалагізмы часта маюць адценне грубаватасці (каб духу твайго не было, сабачы нюх).

Функцыянальна не замацаваныя фразеалагізмы — фразеалагізмы, якія не замацаваны за пэўным стылем, могуць пераходзіць з аднаго стыля ў другі (паказаць сябе, пад гарачую руку).

Заключэнне

У нашай мове, як і ў іншых мовах, "будаўнічым матэрыялам" для сказаў служаць не толькі словы, але і фразеалагізмы. Гэта, напрыклад, такія кароткія, але змястоўныя і трапныя выразы з цэласным сэнсам, як душа ў душу, зесці пуд солі, закруціць галаву. Іх у мове звыш пяці тысяч.

Ступень стылістычнай актыўнасці фразеалагізмаў у мастацкіх творах розных аўтараў залежыць ад індывідуальнай схільнасці таго ці іншага пісьменніка, яго прыналежнасці да пэўнага літаратурнага напрамку, ад таго, як добра валодае пісьменнік фразеалогіяй, ад яго фразеалагічнага запасу.

Стылістычныя функцыі фразеалагізмаў самыя разнастайныя. Фразеалагізмы як гатовыя агульнамоўныя сродкі, побач з аўтарскімі метафарамі, параўнаннямі і іншымі тропамі, удзельнічаюць у стварэнні вобразнасці выказвання. Яны выступаюць вобразнай назвай асобы, прадмета, дзеяння, стану, спосабу дзеяння, часу.

Выкарыстанне фразеалагізмаў у рамане І. П. Шамякіна "Вазьму твой боль" вызначаецца выразнымі сродкамі мастацкага тэксту: прыказкамі, прымаўкамі, фразеалагічнымі зваротамі з іх экспрэсіўна-эмацыянальнай афарбоўкай.

У аснову даследавання было пакладзена 112 фразеалагічных адзінак, вылучаных з тэксту рамана.

Мова Шамякіна — адна з дзіўных з’яў беларускай літаратуры 20 стагоддзя. Выключнага мастацтва дасягнуў Шамякін у выкарыстанні дзіўнага па сваёй прыгажосці мастацкага прыёму: малюючы дасканалую па дакладнасці рэалістычную карціну, ён умее зрабіць яе у той жа час знакам, напоўніць велізарнай сілай вобразнасці, эмацыянальнасці. Мова аўтара і герояў вызначаецца сапраўднымі скарбамі, здабытымі пісьменнікам у жывой, вобразнай, яркай народнай гаворцы.

Фразеалагічныя звароты вывучаны з самых розных бакоў, лепш за ўсё — з боку семантычнай злітнасці кампанентаў і стылістычнага ўжывання ў мастацкай літаратуры.

Аднак не менш выжным зяўляецца вывучэнне фразеалагічных зваротаў і ў іншых аспектах, а менавіта з пункту гледжання спецыфічных якасцей у радзе іншых значных адзінак мовы, лексічнай будовы, структуры, азначэння, марфалагічных уласцівасцей састаўных частак, паходжання, сферы ўжывання і экспрэсіўна-стылістычнай афарбаванасці, а таксама ў супастаўляльным і параўнальна-гістарычным планах.

У даследуемай працы фразеалагізмы разглядаліся па сямі класіфікацыях: паводле семантычнай злітнасці кампанентаў, паводле суаднесенасці з пэўнай часцінай мовы, паводле сінтаксічнай структуры. мнагазначнасць і аманімія фразеалагізмаў, варыянтнасць і сінанімія, антанімічнасць і стылістычная класіфікацыя фразеалагізмаў.

Фразеалагізмы — яркі стылістычны сродак мовы. Выкарыстанне ўстойлівых зваротаў у мове мастацкай літаратуры надае апісанню экспрэсіўна-эмацыянальную выразнасць: большасць фразеалагізмаў мае дадатковае адценне ў параўнанні з адпаведнымі словамі і свабоднымі словазлучэннямі.

З функцыяй вобразнага адлюстравання ў рамане Івана Шамякіна "Вазьму твой боль" выкарыстоўваюцца такія выразы: мора па калена каму, закруціць галаву каму, як на пажар і іншыя. Многія фразеалагізмы не столькі называюць тыя ці іншыя зявы, колькі даюць ім станоўчую або адмоўную ацэнку, г.зн, выступаюць у ацэначнай функцыі. Гэта, напрыклад, такія назоўнікавыя і прыметнікавыя выразы, як лыкам шыты, цвёрды арэх. Фразеалагізм у мастацкім творы — важны сродак моўнай характарыстыкі персанажа (А мая, зараза… дзесятку схаваў… у бот, у самы насочак засунуў, дык і там знайшла. Сабачы нюх на грошы мае (Шамякін).

Прыёмы індывідуальна-аўтарскага абнаўлення агульнанародных фразеалагізмаў залежаць ад кантэксту, ідэйна-стылістычных задач пісьменніка.

"Пісьменнікі, фалькларысты, лінгвісты слушна называюць фразеалагізмы самародкамі, самацветамі роднай мовы, залацінкамі народнай мудрасці. Каб залацінка гэта свяцілася ў пісьмовым тэксце, у вусным выказванні, яе трэба выкарыстоўваць умела і дарэчы" (Лепешаў І. Я.).

Спіс выкарыстанай літаратуры

1 Телия, В. Н. Что такое фразеология [Текст] / В. Н. Телия. — М. : Наука, 1966. — 85 с.

2Аксамітаў, А. С. Беларуская фразеалогія [Тэкст] / А. С. Аксамітаў. — Мн.: Вышэйш. школа, 1978. — 223 с.

Шанский, Н. М. Фразеология современного русского языка [Текст] / — М.: Высшая школа, 1969. — 231 с.

4Виноградов, В. В. Лексикология и лексикография [Текст] / В. В. Виноградов. — М.: Наука, 1977. — 306 с.

5Майхровіч, С. К. Іван Шамякін. Нарыс жыцця і творчасці [Тэкст] / С. К. Майхровіч. — Мн.: Маст. Літ., 1978. — 112 с.

Коваленко, В. Иван Шамякин. Очерк творчества [Текст] / В. Коваленко. — М. : Советск. писатель, 1979. — 270 с.

Кавалёва, М. Т. Сучасная беларуская літаратурная мова [Тэкст]: падручн. для вну / М. Т. Кавалёва — Мн.: Вышэйш. школа, 1991. — 237 с.

Янкоўскі, Ф.М. Беларуская фразеалогія [Тэкст] / Ф. М. Янкоўскі. — Мн.: Нар. Асвета, 1981. -78 с.

9Лепешаў, І. Я. Фразеалагічны слоўнік беларускай мовы [Тэкст] : у 2 т./ І. Я. Лепешаў, Мн., 1989.

Т. 1. — БелЭН, 1988. — 590 с.

Т. 2. — БелЭН, 1989. — 607 с.

10Шамякін, І. П. Вазьму твой боль [Тэкст] / І. П. Шамякін. — Мн.: Мастацкая літаратура, 1979. — 342 с.

11Даніловіч, М. А. Граматычная характарыстыка фразеалагізмаў [Тэкст] / М. А. Даніловіч. — Мн. : Навука і тэхніка, 1991. — 110 с.

Красней, В. П. Сучасная беларуская мова: Лексікалогія. Фразеалогія [Тэкст] : вучэб. дапаможнік для філ. фак. ун-таў / В. П. Красней, У. М. Лазоўскі, І. М. Шчарбакова. — Мн.: Выд-ва Універсітэцкае, 1984. — 175 с.

Рудакоўская, З. А. Аб варыянтах і сінонімах [Тэкст] / З. А Рудакоўская. // Беларуская мова. — Гомель: ГДУ імя Ф. Скарыны, 1981. — 175 с.

Ахманова, А. С. Очерки по общей и русской лексикологии [Текст] /

О. С. Ахманова. — М.: Государственное учебно-педагог. издательство министерства просвещения РСФСР, 1957. — 299 с.

15Иванникова Е. А. Синонимы русского языка и особенности [Текст] / Е. А. Иванникова. — М.: 1972. — 230 с.

16Малажай, Г.М.Стылістычная дыферанцыяцыя фразеалагізмаў [Тэкст] / Г. М. Малажай // Сучасная беларуская мова: Слова. Перыфраза. Фразеалагізм : вучэб. дапам. — Мн.: Вышэйш. шк., 1992. — 238 с.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы, 1977-1981 [Тэкст]: у 5 т. / Пад агульнай рэдакцыяй АН БССР К. А. Атраховіча (Кандрата Крапівы). — Мн.: Гал. рэд. Беларус. Сав. Энцыклапедыі. — 1981.

Т. 4 : П — Р / [уклад. тома Г. Ф. Верштат і інш.]. — 1980. — 768 с. — уклад. таксама: Г. М. Прышчэпчык.

Тлумачальны слоўнік беларускай мовы, 1977-1981 [Тэкст] : у 5 т. / Пад агульнай рэдакцыяй АН БССР К. А. Атраховіча (Кандрата Крапівы). — Мн.: Гал. Рэд. Беларус. Сав. Энцыклапедыі, 1978.

Т. 2 : Г — К / [уклад. тома А. Я. Баханькоў]. — 1978. — 768 с.

Лепешаў, І. Я. Моўныя самацветы [Тэкст] / І. Я. Лепешаў. — Мн.: Нар. Асвета, 1985. — 72 с.

20Баханькоў, А. Я. Лексікалогія сучаснай беларускай літаратурнай мовы [Тэкст] / А. Я. Баханькоў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1994. — 463 с.

Мокиенко, В. М. Славянская фразеология [Текст] / В. М. Мокиенко. — М.: Высшая школа, 1980. — 207 с.

Лепешаў, І. Я. Праблемы фразеалагічнай стылістыкі і фразеалагічнай нормы [Тэкст] / І. Я. Лепешаў. — Мн.: Навука і тэхніка, 1984. — 262 с.

Наркевіч, А. І. Назоўнік. Граматычныя катэгорыі і формы [Тэкст] /

А. І. Наркевіч. — Мн.: Выдавецтва БДУ, 1976. — 246 с.

24Молотков, А. И. Основы фразеологии русского языка [Текст] /

А. И. Молотков. — Л.: Наука, 1977. — 263 с.

25Янкоўскі, І. Ф. Беларуская мова [Тэкст] / І. Ф. Янкоўскі. — Мн.: Вышэйш. школа, 1978. — 333 с.

26Лепешаў, І. Я. Фразеалогія сучаснай беларускай мовы [Тэкст] /

І. Я. Лепешаў. — Мн.: Вышэйш. школа, 1998. — 271 с.

Янкоўскі, І. Ф. Сучасная беларуская мова [Тэкст] / І. Ф. Янкоўскі. — Мн.: Вышэйш. школа, 1984. — 176 с.

28Морозова, А. А. Лексическая вариантность как лингвистический феномен (на материале современного белорусского языка) [Текст] /

А. А. Морозова // Актуальные вопросы филологических наук: материалы междунар. заоч. науч. конф — Чита: Молодой ученый, 2011. — 96-100 с.

Марашэўская, В. В. Фразеалагізмы са структурай сказа [Тэкст] /

В. В. Марашэўская. — Гродна: ГрДУ ім. Я.Купалы, 2003. — 115 с.

Садоўская, А. С. Фразеалагізмы — словазлучэнні ў сучаснай беларускай літаратурнай мове.: аўтарэф. дыс. на атрыманне вуч. ступені канд. філалагічных навук / А. С. Садоўская; Ін-т імя Я.Коласа НАН Беларусі. — Мн., 2002. — 21 с.

Хлусевіч, І. М. Варыянтнасць фразеалагізмаў у сучаснай беларускай

літаратурнай мове: аўтарэф. дыс. на атрыманне вуч. ступені канд.

філалагічных навук / І.М.Хлусевіч; НАН Беларусі. — Мн.: 2001. — 21 с.

Плотнікаў, Б. А. Лексіка і фразеалогія беларускай мовы: вучэбн. дапаможнік [Тэкст] / Б. А. Плотнікаў. — Мн.: Інтэрпрэссэрвіс, Кніжны дом

33 Шасцярнёва, Л. Г. Лексікалогія. Фразеалогія. Лексікаграфія [Тэкст] /

Л. Г. Шасцярнёва. — Мн.: ТетраСистемс, 2006. — 86 с.

Беларуская мова, 2001 [Тэкст] : у 2 ч. / пад рэд. Л. М. Грыгоревай. — Мн

Ч. 1. — Мн.: Вышэйшая школа, 2001. — 354 с.

Ч. 2. — Мн.: Вышэйшая школа, 2001. — 437 с.

Сіўковіч, В. М. Сучасная беларуская мова: даведнік [Тэкст] /

В.М. Сіўковіч .- Мн.: УніверсалПрэс, 2005. — 591 с.

Добавить комментарий

Ваш адрес email не будет опубликован. Обязательные поля помечены *